Nhiều chiếc túi ghi chữ tự huỷ thực chất là ni lông thường được trộn thêm chất phụ gia để nó vỡ vụn nhanh hơn dưới nắng và nhiệt, nghĩa là biến thành vi nhựa chứ không biến mất. Còn những túi phân huỷ sinh học thật thì phần lớn cần điều kiện ủ phù hợp, nóng và ẩm, mới phân huỷ hết trong thời gian hợp lý.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Siêu thị đưa túi màu xanh ghi thân thiện môi trường, người mua yên tâm hơn một chút. Tập này mình kiểm tra xem sự yên tâm đó đúng được bao nhiêu phần.
Tự huỷ, phân rã, phân huỷ sinh học: ba chuyện khác nhau
Ba chữ này hay bị dùng lẫn, nhưng về hoá học chúng rất khác. Phân rã hay vỡ vụn là khi vật liệu gãy thành mảnh nhỏ hơn, mà bản chất vẫn là nhựa. Phân huỷ sinh học là khi vi khuẩn, nấm ăn được vật liệu, biến nó thành nước, khí cacbonic và chất mùn.
Chỉ phân huỷ sinh học mới thật sự làm vật liệu quay về chu trình tự nhiên. Phân rã thì chỉ làm rác nhỏ đi, khó thấy hơn, và khó thu gom hơn.
Chữ tự huỷ trên bao bì không có nghĩa thống nhất. Nó có thể là phân rã, có thể là phân huỷ sinh học trong điều kiện nào đó, tuỳ người bán dùng.
Vì vậy, khi thấy chữ tự huỷ, câu hỏi nên đặt ra là: huỷ thành cái gì, trong điều kiện nào, mất bao lâu.
Túi ôxy hoá phân rã: ni lông được bẻ vụn sớm
Một loại túi tự huỷ phổ biến là túi ôxy hoá phân rã. Đó vẫn là polyetylen, cùng loại với túi ni lông thông thường, nhưng được trộn thêm một lượng nhỏ muối kim loại làm chất xúc tác.
Khi gặp nắng và nhiệt, chất xúc tác thúc ôxy trong không khí tấn công chuỗi polyetylen, cắt nó ngắn lại. Túi giòn ra, nứt, vỡ thành mảnh nhỏ nhanh hơn túi thường rất nhiều. Nhìn bằng mắt, có vẻ như túi đã biến mất.
Nhưng các mảnh ấy vẫn là nhựa. Nhiều nhà khoa học lo ngại loại túi này còn làm vấn đề tệ hơn, vì nó đẩy nhanh việc tạo ra vi nhựa, trong khi vi sinh vật vẫn không phân huỷ hết được những chuỗi đã bị cắt ngắn trong điều kiện tự nhiên.
Vì lý do này, Liên minh châu Âu đã cấm loại nhựa ôxy hoá phân rã. Ở nhiều nơi khác, loại túi này vẫn được bán với nhãn thân thiện môi trường.
Túi phân huỷ sinh học cần điều kiện gì?
Giờ mình nói sang loại phân huỷ sinh học thật. Những túi này thường làm từ polyme có nguồn gốc thực vật như axit polylactic từ tinh bột ngô, sắn, mía, hoặc từ một số polyme tổng hợp được thiết kế để vi sinh vật ăn được, hay hỗn hợp của chúng với tinh bột.
Điểm mấu chốt là nhiều loại trong số này chỉ phân huỷ nhanh trong điều kiện ủ phân công nghiệp: đống ủ lớn, nhiệt độ cao duy trì nhiều tuần, độ ẩm và vi sinh vật phù hợp. Ở điều kiện đó, túi có thể biến mất trong vài tháng.
Ngoài bãi rác chôn lấp, trong ao hồ, ngoài biển, không đủ nóng, không đủ ôxy hay không đủ vi sinh phù hợp, những túi này có thể tồn tại lâu hơn nhiều. Axit polylactic để trong nước biển lạnh, chẳng hạn, phân huỷ rất chậm.
Có một nhóm nhỏ hơn được chứng nhận ủ được tại nhà, nghĩa là phân huỷ trong đống ủ phân vườn ở nhiệt độ bình thường. Những sản phẩm này thường ghi rõ chứng nhận và tiêu chuẩn.
Túi tinh bột và cách đọc nhãn
Túi tinh bột, hay được giới thiệu là làm từ bột sắn, bột ngô, thường là hỗn hợp tinh bột với một polyme phân huỷ sinh học để có độ dai. Một số loại có tỉ lệ tinh bột cao, mềm, hơi có mùi bột khi vò. Loại tốt phân huỷ khá nhanh trong đống ủ phân.
Nhưng cũng có những sản phẩm trộn tinh bột với polyetylen thường. Khi tinh bột bị vi sinh vật ăn mất, phần polyetylen vỡ thành mảnh nhỏ ở lại. Nhìn bên ngoài rất khó phân biệt.
Cách đọc nhãn tốt nhất là tìm tên một tiêu chuẩn chứng nhận cụ thể về khả năng ủ phân, cùng tên tổ chức chứng nhận, thay vì chỉ một hình chiếc lá xanh và chữ thân thiện. Nếu người bán không nói được túi làm từ gì, đạt tiêu chuẩn nào, hãy dè dặt.
Còn túi giấy, túi vải cũng không phải hoàn hảo, vì sản xuất chúng tốn tài nguyên. Một túi vải chỉ thật sự có lợi khi được dùng lại rất nhiều lần.
Vậy làm gì cho thật sự có ích?
Cách hiệu quả nhất không nằm ở việc chọn túi nào tự huỷ, mà ở việc dùng ít túi đi. Một chiếc túi không được làm ra thì không cần phân huỷ.
Mang theo túi vải hay giỏ khi đi chợ, từ chối túi cho những món nhỏ cầm tay được, dùng lại túi ni lông sạch nhiều lần để đựng rác. Những thói quen nhỏ ấy làm giảm lượng nhựa hơn nhiều so với đổi sang túi có chữ tự huỷ.
Nếu dùng túi phân huỷ sinh học, hãy nghĩ xem nó sẽ đi về đâu. Nơi bạn ở có thu gom rác hữu cơ để ủ phân không, hay nó sẽ ra bãi chôn lấp cùng mọi thứ khác. Nếu nhà có vườn, thử bỏ một mẩu túi ủ được tại nhà vào đống ủ xem sau vài tháng nó còn lại gì.
Và nhớ rằng túi tự huỷ vứt ra môi trường vẫn là xả rác. Lần tới cầm chiếc túi xanh có hình chiếc lá, bạn thử lật tìm xem có ghi tiêu chuẩn nào không, hay chỉ có hình chiếc lá.
Câu hỏi thường gặp
Ống hút giấy có thật sự tốt hơn ống hút nhựa không?
Ống hút giấy phân huỷ được trong điều kiện phù hợp, nhưng nhiều loại có lớp phủ hay keo dán, và một số nghiên cứu gần đây phát hiện hợp chất flo bền vững ở một số ống hút giấy. Không dùng ống hút khi không cần là lựa chọn đơn giản nhất.
Hộp xốp sinh học từ bã mía có phân huỷ không?
Hộp từ bã mía, bột giấy thường phân huỷ dễ hơn nhựa, nhưng một số loại có lớp chống thấm dầu chứa hoá chất. Nên chọn sản phẩm có thông tin rõ về lớp phủ.
Vì sao túi ni lông thường cần hàng trăm năm để phân huỷ?
Chuỗi polyetylen chỉ có cacbon và hiđrô nối với nhau rất bền, vi sinh vật hầu như không có enzyme để cắt nó. Con số hàng trăm năm là ước tính, vì nhựa mới có chưa đủ lâu để quan sát trọn vẹn.
Có loài vi khuẩn nào ăn được nhựa không?
Các nhà khoa học đã phát hiện một số vi khuẩn và enzyme có thể phân huỷ chậm một vài loại nhựa, ví dụ nhựa polyetylen terephtalat. Đây là hướng nghiên cứu đầy hứa hẹn nhưng chưa phải giải pháp sẵn sàng cho rác nhựa hằng ngày.
Đốt túi phân huỷ sinh học có sạch hơn đốt ni lông không?
Đốt rác hở ở nhà với bất kỳ loại túi nào cũng tạo khói và bụi mịn. Túi phân huỷ sinh học nên được ủ hoặc bỏ vào hệ thống thu gom, không nên đốt.
