Tầng hương của nước hoa là kết quả của việc các phân tử tạo mùi bay hơi với tốc độ khác nhau. Những phân tử nhỏ, nhẹ bay lên trước và tạo thành hương đầu trong vài phút đầu, những phân tử cỡ vừa tạo hương giữa trong vài giờ, còn những phân tử lớn, nặng bám lại lâu nhất thành hương cuối.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Có bao giờ bạn xịt thử một chai ở cửa hàng, thấy thơm mùi cam chanh tươi mát, mua về thì chiều hôm đó lại ngửi ra mùi gỗ trầm ấm? Không phải mũi bạn có vấn đề đâu. Đó là một bản nhạc hoá học được viết theo thời gian.
Mùi là những phân tử bay lên mũi
Để ngửi thấy một thứ gì đó, phân tử của nó phải bay vào không khí và tới được các thụ thể khứu giác trong mũi. Thứ không bay hơi thì không có mùi, như muối ăn hay đường.
Khả năng bay hơi phụ thuộc chủ yếu vào kích thước phân tử và lực hút giữa chúng. Phân tử nhỏ, nhẹ, ít bám vào nhau thì bay hơi nhanh. Phân tử lớn, nặng, bám chặt thì bay chậm, có khi hàng giờ hay hàng ngày.
Một chai nước hoa là hỗn hợp của vài chục đến vài trăm chất tạo mùi, có cái từ thiên nhiên như tinh dầu hoa, vỏ cam, gỗ, có cái tổng hợp trong phòng thí nghiệm. Mỗi chất có tốc độ bay hơi riêng.
Khi xịt lên da, tất cả cùng bắt đầu bay. Nhưng vì tốc độ khác nhau, thành phần của làn hương quanh bạn thay đổi liên tục theo thời gian. Người làm nước hoa, thường được gọi là nhà pha chế hương, tận dụng chính điều này để kể một câu chuyện có mở đầu, thân bài và kết.
Hương đầu, hương giữa, hương cuối được làm từ gì?
Hương đầu thường là những phân tử nhỏ, nhẹ như các chất tạo mùi trong vỏ cam chanh, bưởi, các mùi thảo mộc tươi. Chúng tạo ấn tượng đầu tiên rất rõ khi vừa xịt, nhưng chỉ sau khoảng mười lăm đến ba mươi phút đã bay gần hết.
Hương giữa, còn gọi là hương tim, gồm các phân tử cỡ vừa, nhiều mùi hoa như hoa hồng, hoa nhài, cùng các mùi gia vị. Chúng xuất hiện rõ khi hương đầu đã nhạt và kéo dài vài giờ, tạo nên tính cách chính của chai nước hoa.
Hương cuối là những phân tử lớn, nặng như mùi gỗ, nhựa thơm, vani, xạ hương, hổ phách. Chúng bay rất chậm, có khi còn lưu trên áo tới hôm sau. Ngoài mùi riêng, chúng còn giữ chân các phân tử nhẹ hơn, giúp cả bản hương bền hơn.
Ở Việt Nam, trầm hương là một ví dụ quen thuộc của mùi gỗ nặng, ấm, tồn tại lâu. Các phân tử tạo nên mùi trầm thuộc nhóm phân tử lớn, đó là lý do mùi trầm bám vào gỗ, vải rất dai.
Cồn và nồng độ tinh dầu làm gì?
Phần lớn nước hoa là cồn, cùng một ít nước, và phần nhỏ hơn là tinh dầu thơm. Cồn hoà tan được hầu hết các chất tạo mùi, và nó bay hơi rất nhanh, mang theo hương thơm lan ra khỏi da trong những giây đầu.
Đó là lý do khi vừa xịt, bạn ngửi thấy chút hăng của cồn. Vài giây sau cồn bay hết, để lại các phân tử thơm trên da.
Các tên gọi như parfum, eau de parfum, eau de toilette, eau de cologne thường phản ánh nồng độ tinh dầu thơm giảm dần. Nồng độ cao hơn thường lưu hương lâu hơn, nhưng khoảng nồng độ không thống nhất giữa các nhà sản xuất, nên đây chỉ là gợi ý chung.
Độ lưu hương cũng phụ thuộc rất nhiều vào công thức. Một chai nồng độ thấp nhưng có nhiều phân tử hương cuối có thể bền hơn một chai nồng độ cao toàn hương cam chanh.
Vì sao cùng một chai mà mỗi người một mùi?
Giờ mình nói sang câu hỏi rất hay gặp. Làn da mỗi người khác nhau về độ dầu, độ ẩm, nhiệt độ và hệ vi khuẩn sống trên da. Tất cả đều ảnh hưởng đến cách các phân tử thơm bay hơi.
Da dầu giữ hương lâu hơn, vì các phân tử thơm hoà tan một phần vào lớp dầu và được nhả ra từ từ. Da khô thì hương bay nhanh hơn. Đó là lý do nhiều người thoa chút kem dưỡng không mùi trước khi xịt để hương bền hơn.
Mũi người ngửi cũng khác nhau. Mỗi người có bộ thụ thể khứu giác hơi khác nhau, và có những người không ngửi thấy một số phân tử xạ hương nhất định. Khí hậu nóng ẩm cũng làm hương bay nhanh và lan mạnh hơn so với khí hậu lạnh khô.
Còn một hiện tượng nữa: sau một lúc, chính bạn không ngửi thấy nước hoa của mình nữa. Đó là mỏi khứu giác, não tạm lờ đi một mùi quen để chú ý đến mùi mới. Người khác vẫn ngửi thấy rõ, nên đừng vì thế mà xịt thêm.
Dùng và giữ nước hoa theo hiểu biết hoá học
Có một thói quen phổ biến là xịt lên cổ tay rồi chà hai cổ tay vào nhau. Không có phân tử nào bị nghiền vỡ như lời đồn, nhưng việc chà làm ấm da và tăng ma sát, khiến hương đầu bay nhanh hơn. Nếu bạn thích hương đầu, chỉ cần xịt rồi để tự khô.
Xịt lên những vùng ấm như cổ tay, sau tai giúp hương toả tốt. Xịt lên quần áo thì hương bền hơn trên da, nhưng một số chất tạo mùi hay chất màu có thể để lại vết trên vải lụa sáng màu.
Kẻ thù của nước hoa là ánh sáng, nhiệt và không khí. Chúng làm các phân tử thơm bị ôxy hoá, biến chất, hương đầu thường hỏng trước. Hãy cất chai ở nơi tối, mát, đậy kín nắp, đừng để trong phòng tắm ẩm nóng hay trong cốp xe.
Một số chất trong nước hoa có thể gây kích ứng ở da nhạy cảm hoặc gây sạm khi ra nắng, nhất là vài tinh dầu cam chanh. Nếu da đỏ, ngứa, thì ngừng dùng. Lần tới thử nước hoa ở cửa hàng, bạn thử đừng quyết định ngay, hãy xịt lên da rồi đi dạo một vòng, để bản nhạc hoá học ấy chơi đến đoạn kết.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thử nước hoa nên dùng giấy thử trước?
Giấy thử giúp ngửi mùi mà không làm da bị lẫn nhiều mùi. Nhưng vì da làm thay đổi hương, bước quyết định vẫn là thử trên da trong vài giờ.
Hạt cà phê ở quầy nước hoa có tác dụng gì?
Người ta cho rằng ngửi cà phê giúp mũi nghỉ giữa các lần thử. Bằng chứng khoa học cho tác dụng này khá yếu, ngửi không khí trong lành hoặc ngửi mặt trong khuỷu tay của chính mình cũng là cách được nhiều người dùng.
Nước hoa có hạn sử dụng không?
Có, dù nhiều chai giữ được vài năm nếu bảo quản tốt. Dấu hiệu hỏng là hương đầu có mùi chua, hăng lạ, hoặc màu nước chuyển sậm bất thường.
Xạ hương trong nước hoa có lấy từ động vật không?
Ngày xưa xạ hương được lấy từ tuyến của loài hươu xạ. Ngày nay, phần lớn xạ hương trong nước hoa là các phân tử tổng hợp, vừa vì lý do bảo tồn vừa vì ổn định hơn.
Xịt nước hoa rồi ra nắng có sao không?
Một số tinh dầu cam chanh chứa chất làm da nhạy cảm với tia cực tím, có thể gây sạm hoặc đỏ ở chỗ xịt. Nếu sắp ra nắng lâu, nên xịt lên quần áo hoặc vùng da được che.
