Kem chống nắng chặn tia cực tím bằng cách đặt lên da những phân tử và những hạt khoáng siêu nhỏ có khả năng hấp thụ năng lượng của tia cực tím, rồi nhả năng lượng đó ra dưới dạng một chút nhiệt vô hại, trước khi tia kịp chạm vào tế bào da. Các hạt khoáng còn tán xạ thêm một phần ánh sáng ra xung quanh.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Nắng miền Trung trưa hè hay nắng Sài Gòn quanh năm đều khiến lọ kem chống nắng thành vật bất ly thân. Tập này mình xem lớp kem mỏng ấy làm việc thế nào ở tầm phân tử.
Tia cực tím làm gì với làn da?
Ánh nắng mặt trời chứa nhiều loại ánh sáng. Phần mắt nhìn thấy được chỉ là một khoảng giữa. Ngắn hơn ánh tím là tia cực tím, mang năng lượng lớn hơn ánh sáng thường.
Tia cực tím tới mặt đất có hai loại chính. Loại B có năng lượng cao hơn, gây cháy nắng, đỏ rát. Loại A năng lượng thấp hơn nhưng đi sâu hơn vào da, góp phần lớn vào sạm da và lão hoá do nắng, và đi xuyên qua kính cửa sổ khá dễ.
Năng lượng của tia cực tím đủ để làm đứt hay biến đổi liên kết trong các phân tử quan trọng của tế bào, trong đó có vật liệu di truyền. Cơ thể có cơ chế sửa chữa, nhưng tổn thương lặp lại nhiều năm làm tăng nguy cơ ung thư da.
Sạm da là một phản ứng tự vệ: da sản xuất thêm sắc tố melanin để hấp thụ bớt tia cực tím. Nhưng lớp tự vệ ấy đến muộn và không đủ mạnh, nên lớp kem là để giúp thêm.
Chất lọc khoáng làm việc thế nào?
Có hai nhóm chất lọc trong kem chống nắng. Nhóm thứ nhất thường gọi là chất lọc vật lý hay chất lọc khoáng, gồm kẽm ôxit và titan điôxit. Đây là những hạt bột trắng rất mịn.
Quan niệm cũ cho rằng chúng hoạt động như những tấm gương nhỏ phản xạ tia cực tím. Thực tế hiểu biết hiện nay cho thấy chúng chủ yếu hấp thụ tia cực tím, giống chất lọc hữu cơ, và chỉ phản xạ, tán xạ một phần nhỏ. Cái tên vật lý vì thế hơi gây hiểu lầm.
Kẽm ôxit có ưu điểm là chặn được dải rộng, cả tia loại A lẫn loại B. Nhược điểm quen thuộc là để lại lớp trắng trên da, nhất là với da ngăm. Để giảm vệt trắng, nhà sản xuất nghiền hạt nhỏ hơn, đến cỡ nano, vì hạt càng nhỏ càng ít tán xạ ánh sáng nhìn thấy.
Các hạt khoáng này khá bền dưới nắng, không bị phân huỷ nhanh. Vì vậy chúng thường được khuyên dùng cho trẻ em và người da nhạy cảm, dù mọi lựa chọn cụ thể vẫn nên hỏi bác sĩ da liễu.
Chất lọc hữu cơ biến tia cực tím thành nhiệt ra sao?
Nhóm thứ hai là chất lọc hữu cơ, hay được gọi là chất lọc hoá học. Đây là những phân tử chứa vòng cacbon với các liên kết đôi xen kẽ nhau, cấu trúc giúp chúng hấp thụ rất mạnh ở một dải tia cực tím nhất định.
Khi một phân tử như vậy nuốt một hạt ánh sáng cực tím, nó chuyển sang trạng thái bị kích thích, mang năng lượng thừa. Gần như ngay lập tức, nó tự trở về trạng thái bình thường bằng cách rung lắc, xả năng lượng thành nhiệt cực nhỏ. Rồi lại sẵn sàng nuốt hạt ánh sáng tiếp theo.
Mỗi chất lọc hữu cơ chỉ giỏi một khoảng bước sóng, nên kem chống nắng thường phối hợp vài chất để phủ cả tia loại A và B. Một số chất lọc kém bền dưới nắng, sau một thời gian phơi nắng thì tự phân huỷ, nên nhà sản xuất phải thêm chất ổn định đi kèm.
Thế nên câu hỏi kem vật lý hay kem hoá học tốt hơn không có đáp án chung. Cả hai nhóm đều là hoá chất, cả hai đều hấp thụ tia cực tím. Khác nhau ở độ bền, cảm giác trên da, vệt trắng và việc da bạn hợp với chất nào.
Chỉ số chống nắng nói gì, không nói gì?
Giờ mình nói sang con số in to trên lọ kem. Chỉ số chống nắng đo khả năng chặn tia cực tím loại B, tức khả năng ngừa cháy nắng. Chỉ số ba mươi chặn khoảng chín mươi bảy phần trăm tia loại B, chỉ số năm mươi khoảng chín mươi tám phần trăm. Từ ba mươi lên năm mươi, khác biệt nhỏ hơn nhiều so với con số gợi ý.
Chỉ số đó không nói gì về tia loại A. Muốn biết kem có chặn tia A không, bạn tìm chữ phổ rộng trên bao bì, hoặc hệ dấu cộng hay in trên mỹ phẩm châu Á, càng nhiều dấu cộng thì bảo vệ tia A càng tốt.
Quan trọng hơn, chỉ số được đo trong phòng thí nghiệm với lượng kem khá dày, theo quy chuẩn là hai miligam trên mỗi xăng ti mét vuông da. Ngoài đời, hầu hết mọi người thoa ít hơn nhiều, nên mức bảo vệ thật thấp hơn con số trên lọ.
Một cách ước lượng hay được bác sĩ da liễu gợi ý là dùng khoảng một thìa cà phê cho mặt và cổ. Ít ai thoa đủ như vậy, và đó là chỗ lớp bảo vệ hay bị hụt nhất.
Vì sao phải thoa lại và vài chuyện cần biết thêm
Kem chống nắng không ở yên trên da mãi. Mồ hôi, nước biển, khăn lau, tay quẹt mặt đều làm mỏng lớp kem. Một số chất lọc hữu cơ cũng dần phân huỷ dưới nắng. Vì thế lời khuyên chung là thoa lại sau khoảng hai giờ ở ngoài nắng, và sau khi bơi hay ra nhiều mồ hôi.
Kem ghi chống nước chỉ có nghĩa là nó bám được một khoảng thời gian khi xuống nước, không phải không bao giờ trôi. Lau người bằng khăn là gần như phải thoa lại.
Có một số lo ngại về tác động của vài chất lọc hữu cơ lên san hô, và một vài nơi trên thế giới đã hạn chế chúng ở các vùng biển. Mức độ ảnh hưởng ngoài tự nhiên vẫn còn được tranh luận. Nếu bạn đi lặn biển, chọn kem chất lọc khoáng là cách thận trọng.
Cuối cùng, kem chống nắng là một lớp trong nhiều lớp. Mũ rộng vành, áo chống nắng, tránh nắng gắt giữa trưa vẫn là những cách hiệu quả không cần thoa lại. Lần tới thấy lọ kem để quên trong cốp xe máy cả mùa hè, bạn biết đấy: nhiệt và nắng đã làm hỏng một phần các phân tử ấy rồi.
Câu hỏi thường gặp
Ngày mưa hay ở trong nhà có cần kem chống nắng không?
Mây chặn được một phần nhưng không hết tia cực tím, và tia loại A đi qua kính cửa sổ khá dễ. Người ngồi gần cửa kính lâu hay đi ra ngoài nhiều thì vẫn nên dùng.
Kem chống nắng hết hạn có dùng được không?
Không nên. Các chất lọc có thể đã phân huỷ một phần, kem bị tách lớp, mức bảo vệ không còn như ghi trên bao bì. Kem để nơi nóng như cốp xe hỏng nhanh hơn hạn in.
Trộn kem chống nắng với kem dưỡng có được không?
Trộn làm loãng kem chống nắng và có thể làm các thành phần phân bố không đều, khiến mức bảo vệ không còn đúng như chỉ số. Nên thoa từng lớp riêng.
Trẻ nhỏ dùng kem chống nắng thế nào?
Với trẻ sơ sinh, cách chính là che chắn và tránh nắng. Từ khi nào dùng kem và loại nào phù hợp, phụ huynh nên hỏi bác sĩ nhi hoặc da liễu.
Kem có chỉ số càng cao càng tốt phải không?
Chỉ số cao hơn chặn thêm một ít tia loại B, nhưng thoa đủ lượng và thoa lại đúng lúc quan trọng hơn nhiều. Một lọ chỉ số rất cao mà thoa mỏng vẫn kém một lọ vừa phải thoa đủ.
