Hạn dùng là mốc thời gian mà nhà sản xuất cam kết thuốc vẫn còn đủ hàm lượng hoạt chất và an toàn, với điều kiện được bảo quản đúng như hướng dẫn. Sau mốc đó, thuốc không tự nhiên biến thành chất độc, nhưng cũng không còn ai bảo đảm nó còn đủ mạnh hay chưa biến chất.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Hầu như nhà nào cũng có một hộp thuốc với vài vỉ đã quá hạn từ lâu, để đó vì tiếc. Tập này mình nói xem bên trong viên thuốc đã thay đổi gì theo thời gian.
Hạn dùng được xác định thế nào?
Trước khi một loại thuốc được lưu hành, nhà sản xuất phải làm nghiên cứu độ ổn định. Họ để thuốc trong những điều kiện nhiệt độ và độ ẩm được kiểm soát, rồi định kỳ lấy mẫu ra phân tích xem hàm lượng hoạt chất còn bao nhiêu, có sinh ra chất phân huỷ nào không.
Hạn dùng thường được đặt ở thời điểm mà thuốc vẫn còn giữ hàm lượng trong giới hạn cho phép, phổ biến là còn ít nhất khoảng chín mươi phần trăm hàm lượng ghi trên nhãn, và các chất phân huỷ vẫn dưới ngưỡng an toàn.
Thế giới chia ra nhiều vùng khí hậu để thử độ ổn định. Khí hậu nóng và rất ẩm như Việt Nam thuộc nhóm khắc nghiệt nhất. Thuốc lưu hành ở vùng này cần được thử trong điều kiện tương ứng, bao bì cũng phải chống ẩm tốt hơn.
Cũng vì lý do thực tế, hạn dùng thường được đặt thận trọng, không phải đúng ngày thuốc hết tác dụng. Nhưng thận trọng bao nhiêu thì mỗi thuốc mỗi khác, và người dùng không có cách nào tự biết.
Thuốc biến chất theo những con đường nào?
Hoạt chất trong thuốc là những phân tử hoá học, và chúng có thể bị biến đổi giống như mọi phân tử khác. Ba con đường phổ biến nhất là thuỷ phân, ôxy hoá và phân huỷ do ánh sáng.
Thuỷ phân là khi nước cắt đứt một liên kết trong phân tử thuốc. Ví dụ quen thuộc là aspirin. Khi gặp ẩm, aspirin bị cắt thành axit salixylic và axit axetic, chính là axit trong giấm. Vì vậy một lọ aspirin cũ mở ra có mùi giấm là dấu hiệu nó đã bị phân huỷ đáng kể.
Ôxy hoá là khi ôxy trong không khí tác động lên phân tử thuốc, thường làm thuốc đổi màu. Vitamin C là chất rất dễ bị ôxy hoá, viên vitamin C để lâu ngoài không khí có thể ngả vàng nâu. Một số thuốc nhạy cảm với ánh sáng được đựng trong lọ màu nâu hay vỉ nhôm kín vì lý do này.
Nhiệt làm mọi phản ứng trên chạy nhanh hơn. Một vỉ thuốc để trong cốp xe máy giữa trưa hè hay trên nóc tủ lạnh, nơi luôn ấm, có thể hỏng nhanh hơn hẳn so với hạn in trên vỉ.
Thuốc quá hạn có nguy hiểm không?
Giờ mình nói sang câu hỏi hay gặp. Với phần lớn thuốc viên dạng rắn, điều đáng lo nhất khi quá hạn không phải là độc, mà là không đủ tác dụng. Với thuốc hạ sốt cho một cơn sốt nhẹ, điều đó có thể chỉ là phiền toái. Nhưng với thuốc tim mạch, thuốc chống động kinh, kháng sinh hay thuốc cấp cứu như bút tiêm dị ứng, thuốc yếu đi có thể là chuyện nghiêm trọng.
Đã có những chương trình đánh giá kho thuốc dự trữ lớn ở nước ngoài, cho thấy nhiều thuốc được bảo quản lý tưởng vẫn giữ hàm lượng khá lâu sau hạn. Nhưng đó là kho có kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm và được kiểm nghiệm từng lô, hoàn toàn khác với hộp thuốc trên nóc tủ trong nhà mình.
Cũng có những trường hợp hiếm được ghi nhận từ lâu, trong đó một loại kháng sinh đã phân huỷ tạo ra chất gây hại cho thận. Dù hiếm, nó cho thấy không thể nói chắc rằng mọi thuốc quá hạn đều chỉ yếu đi.
Vì vậy lời khuyên chung của ngành dược vẫn là không dùng thuốc quá hạn. Nếu bạn đã lỡ dùng và lo lắng, hãy hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ, mang theo vỏ thuốc.
Thuốc nước và thuốc đã mở nắp có hạn riêng
Hạn in trên hộp là cho thuốc còn nguyên niêm phong. Khi đã mở nắp, nhiều loại thuốc có hạn dùng ngắn hơn rất nhiều, và đây là điều hay bị bỏ qua.
Thuốc nhỏ mắt là ví dụ điển hình. Sau khi mở, mỗi lần dùng đầu lọ có thể tiếp xúc với không khí, lông mi, ngón tay. Nhiều loại thuốc nhỏ mắt được khuyên dùng trong khoảng một tháng sau khi mở, có loại ngắn hơn, tuỳ hướng dẫn trên lọ.
Kháng sinh dạng bột pha thành siro cho trẻ em thường chỉ dùng được trong số ngày ghi trên hướng dẫn sau khi pha, nhiều loại cần để tủ lạnh. Siro ho, thuốc nước mở nắp lâu cũng có thể nhiễm vi sinh vật hay biến chất.
Một mẹo đơn giản là ghi ngày mở nắp lên vỏ lọ bằng bút dạ. Đến lúc cần dùng lại, bạn biết ngay nó đã mở bao lâu.
Giữ tủ thuốc gia đình gọn và an toàn
Cất thuốc ở nơi khô, mát, tránh nắng, ngoài tầm với của trẻ em. Phòng tắm và gần bếp là hai nơi không nên để thuốc, dù đó là chỗ nhiều nhà vẫn hay để. Giữ thuốc trong vỉ, hộp gốc thay vì bóc ra đổ chung vào lọ, vừa giữ chống ẩm, vừa giữ được thông tin hạn dùng và tên thuốc.
Mỗi năm vài lần, hãy soát lại hộp thuốc. Bỏ thuốc quá hạn, thuốc đổi màu, viên bị ẩm, dính, nứt, thuốc nước có cặn lạ hay mùi khác thường.
Khi bỏ thuốc, không nên xả xuống bồn cầu hay cống, vì hoạt chất có thể đi vào nguồn nước. Nếu nhà thuốc hay cơ sở y tế nơi bạn ở có nhận thu hồi thuốc, đó là cách tốt nhất. Nếu không, có thể trộn thuốc với bã cà phê hay đất, cho vào túi kín rồi bỏ cùng rác sinh hoạt, để trẻ con và vật nuôi không lục ra được.
Lần tới mở tủ thuốc, bạn thử ngửi lọ aspirin cũ nếu có. Mùi giấm thoang thoảng chính là dấu vết của từng phân tử đã bị nước cắt đôi.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc còn hạn nhưng để trong xe nóng có dùng được không?
Nhiệt cao có thể làm thuốc phân huỷ nhanh hơn dự kiến, đặc biệt là thuốc dạng nước, viên nang mềm, thuốc đặt. Nếu thuốc đổi hình dạng, màu hay mùi thì không nên dùng, có thắc mắc hãy hỏi dược sĩ.
Hạn dùng ghi tháng mà không ghi ngày thì hiểu thế nào?
Thông thường được hiểu là thuốc còn hạn đến hết ngày cuối cùng của tháng đó. Tuy vậy với thuốc đã mở nắp thì áp dụng hạn sau khi mở.
Vitamin quá hạn có hại không?
Vitamin quá hạn thường giảm hàm lượng, một số loại như vitamin C dễ bị ôxy hoá đổi màu. Không còn được bảo đảm hàm lượng thì không nên dùng.
Vì sao một số thuốc phải để tủ lạnh?
Vì hoạt chất của chúng kém bền ở nhiệt độ thường, như một số loại vắc xin, insulin chưa mở, một số thuốc nhỏ mắt. Nhiệt độ thấp làm chậm các phản ứng phân huỷ. Không để thuốc ngăn đá trừ khi được hướng dẫn.
Có nên bỏ hạt hút ẩm trong lọ thuốc đi không?
Không nên. Gói hút ẩm trong lọ giúp giữ thuốc khô, chống thuỷ phân. Chỉ cần đừng nhầm nó với thuốc, và đừng cho trẻ nghịch.
