Nén nhang khi cháy âm ỉ tạo ra bụi mịn, khí cacbon monoxit và nhiều hợp chất hữu cơ, giống như mọi vật liệu cháy không hoàn toàn. Thắp nhang thỉnh thoảng trong phòng thông thoáng ít đáng lo, nhưng đốt nhiều nén, nhiều giờ, trong phòng đóng kín thường xuyên thì là chuyện nên điều chỉnh, nhất là với trẻ nhỏ và người có bệnh hô hấp.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Thắp nén nhang trên bàn thờ là nếp sống của rất nhiều gia đình Việt, mang ý nghĩa tưởng nhớ sâu sắc. Tập này không bàn chuyện tín ngưỡng, mà chỉ nhìn vào làn khói bằng con mắt hoá học, để nếp nhà vẫn giữ mà sức khoẻ cũng được giữ.
Một nén nhang được làm từ gì?
Nén nhang truyền thống thường gồm một que tre làm lõi, bên ngoài là lớp bột gồm mùn gỗ, bột vỏ cây, chất kết dính tự nhiên như bột nhớt từ vỏ cây, và các nguyên liệu tạo hương như bột quế, trầm, thảo mộc.
Bột kết dính giúp nhang đứng thẳng và cháy đều. Bột gỗ là nhiên liệu chính. Nguyên liệu tạo hương khi bị đốt nóng nhả ra các phân tử thơm.
Ngày nay, trên thị trường có rất nhiều loại nhang với giá cả và chất lượng khác nhau. Một số loại giá rẻ có thể dùng hương liệu tổng hợp đậm đặc, phẩm màu, chất kết dính công nghiệp, mà người mua không biết được thành phần.
Thành phần quyết định khói sẽ chứa những gì. Nhưng dù làm từ nguyên liệu tự nhiên tốt đến đâu, đốt thì vẫn sinh ra khói.
Vì sao cháy âm ỉ lại nhiều khói hơn cháy thành ngọn?
Nén nhang không cháy thành ngọn lửa mà cháy âm ỉ, đầu đỏ hồng từ từ lấn xuống. Đây là kiểu cháy nhiệt độ thấp hơn và thiếu ôxy hơn so với ngọn lửa.
Khi cháy đủ nóng và đủ ôxy, vật liệu gỗ bị đốt gần hết thành khí cacbonic và hơi nước. Khi cháy âm ỉ, nhiều mảnh phân tử không kịp cháy hết. Chúng bay lên thành khói, ngưng tụ thành những hạt rất nhỏ, chính là bụi mịn, kèm theo khí cacbon monoxit và nhiều hợp chất hữu cơ khác nhau.
Trong số các hợp chất ấy có những chất đã được biết là có hại khi hít lâu dài, như benzen, fomanđehit, và nhóm hiđrocacbon thơm đa vòng, loại cũng có trong khói thuốc lá và khói bếp củi.
Đó là lý do làn khói nhang nhìn rất mảnh mà vẫn chứa đáng kể bụi mịn. Các nghiên cứu đo trong nhà ở một số nước châu Á cho thấy khi thắp nhiều nhang trong phòng kín, nồng độ bụi mịn trong nhà có thể tăng lên rõ rệt.
Ai nên cẩn thận hơn?
Giờ mình nói về những người nhạy cảm. Trẻ nhỏ có phổi đang phát triển và thở nhanh hơn người lớn, nên hít nhiều không khí hơn tính theo cân nặng. Người bị hen, viêm mũi dị ứng, bệnh phổi mạn tính dễ lên cơn khi gặp khói.
Người cao tuổi, người có bệnh tim mạch cũng thuộc nhóm nhạy cảm với bụi mịn, như mình đã kể ở tập về bụi mịn.
Những người làm việc lâu ngày ở nơi đốt rất nhiều nhang, trong không gian kín, là người tiếp xúc nhiều nhất. Một số nghiên cứu quan sát ở châu Á đã ghi nhận mối liên hệ giữa việc tiếp xúc khói nhang nhiều và lâu dài với các triệu chứng hô hấp. Mức độ cụ thể còn được nghiên cứu thêm.
Nếu trong nhà có người hay ho, khò khè, nghẹt mũi mỗi khi thắp nhang, đó là tín hiệu đáng để ý và nên kể với bác sĩ.
Nhang chất lượng kém và những dấu hiệu nên tránh
Vì không biết được thành phần, người mua chỉ có thể dựa vào một số dấu hiệu. Nhang có mùi hắc, nồng gắt, khói cay mắt, xốc mũi khác thường là dấu hiệu nên tránh. Nhang có màu quá sặc sỡ, lõi tre bị nhuộm màu loè loẹt, cũng nên cân nhắc.
Mùi thơm tự nhiên của trầm, quế thường dịu và không gây cay mắt. Hương liệu tổng hợp đậm đặc thì có thể thơm rất nồng nhưng gây khó chịu sau một lúc.
Mua nhang có nguồn gốc rõ ràng, từ cơ sở làm nhang uy tín, là cách đơn giản để giảm rủi ro. Nhiều làng nghề làm nhang truyền thống ở Việt Nam vẫn dùng nguyên liệu tự nhiên.
Nhưng cần nhớ, ngay cả nhang làm từ nguyên liệu tự nhiên tốt nhất vẫn sinh ra bụi mịn khi cháy âm ỉ. Chất lượng giúp bớt chất lạ, không làm khói biến mất.
Giữ nếp thắp nhang mà vẫn an toàn
Cách đơn giản và hiệu quả nhất là thông gió. Mở cửa sổ, cửa ra vào khi thắp nhang, để khói có đường ra. Nếu bàn thờ ở phòng kín, có thể đặt một quạt nhỏ hướng ra ngoài hay bật quạt thông gió.
Thắp số nén vừa phải. Ý nghĩa của nén nhang nằm ở lòng thành, không nằm ở số lượng. Nhiều gia đình đã chọn thắp một nén, hoặc dùng nhang ngắn cho những ngày thường, chỉ thắp nhiều vào dịp lễ.
Giữ trẻ nhỏ chơi ở phòng khác khi đang thắp nhang, không để trẻ ngủ trong phòng có nhang cháy. Người có bệnh hô hấp tránh ngồi gần bàn thờ lúc khói đang nhiều.
Và an toàn cháy nổ cũng là chuyện hoá học: đặt bát nhang xa rèm, giấy, đồ dễ cháy, không để nhang cháy khi cả nhà đi vắng hay đi ngủ. Lần tới thắp nén nhang, bạn có thể mở thêm một cánh cửa sổ, coi như vừa mời người xưa, vừa mời gió vào nhà.
Câu hỏi thường gặp
Nhang không khói có thật sự không khói không?
Thường là ít khói hơn nhìn thấy, nhờ thành phần và cách làm khác, nhưng vẫn cháy âm ỉ nên vẫn sinh bụi mịn và khí. Thông gió vẫn cần thiết.
Đốt trầm hương có khác đốt nhang không?
Trầm hương cũng là vật liệu hữu cơ cháy âm ỉ hoặc được hơ nóng, nên cũng sinh ra khói và bụi mịn. Hơ nóng trên đế điện ở nhiệt độ thấp thường ít khói hơn đốt trực tiếp.
Nhang điện có an toàn hơn không?
Nhang điện không đốt gì nên không sinh khói. Nhiều gia đình dùng nhang điện cho ngày thường, nhang thật cho dịp lễ. Đó là lựa chọn của từng nhà.
Khói nhang có đuổi được muỗi không?
Khói nói chung có thể làm muỗi lánh đi tạm thời, nhưng nhang thờ không được thiết kế để diệt muỗi. Hít khói nhiều để đuổi muỗi là đổi một phiền toái lấy một rủi ro khác.
Tro nhang có độc không?
Tro nhang chủ yếu là khoáng chất còn lại sau khi đốt. Nên giữ bát nhang sạch, tránh để trẻ nghịch hay cho tro vào miệng, và rửa tay sau khi dọn.
