Bụi mịn là những hạt lơ lửng trong không khí có đường kính nhỏ hơn hai phẩy năm micromet, tức nhỏ hơn sợi tóc của bạn vài chục lần. Vì quá nhỏ, chúng lọt qua được lông mũi và niêm mạc họng, đi vào tận những túi khí nhỏ nhất trong phổi, một phần còn vào máu, nên liên quan đến cả bệnh hô hấp lẫn bệnh tim mạch.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Những buổi sáng mùa đông Hà Nội, bầu trời mờ đục như sương mà không phải sương, ứng dụng trên điện thoại báo màu đỏ, màu tím. Tập này mình nhìn vào những hạt bụi ấy dưới lăng kính hoá học.
Nhỏ cỡ nào và vì sao kích thước quan trọng?
Một micromet là một phần nghìn của milimét. Sợi tóc người dày khoảng năm mươi đến bảy mươi micromet. Hạt bụi mịn nhỏ hơn hai phẩy năm micromet, nên phải xếp vài chục hạt mới bằng bề ngang một sợi tóc.
Cơ thể có hệ thống lọc khá tốt với bụi to. Lông mũi giữ lại hạt lớn. Lớp nhầy và những sợi lông rung nhỏ trong khí quản đẩy bụi ngược lên để mình ho hay nuốt đi. Bụi thô như bụi đất, bụi cát phần lớn bị chặn ở những tầng này.
Bụi mịn thì nhẹ và nhỏ đến mức đi theo dòng khí vào sâu tận phế nang, những túi khí li ti nơi ôxy đi vào máu. Ở đó, cơ chế làm sạch chậm hơn nhiều. Những hạt siêu nhỏ còn có thể vượt qua thành phế nang vào máu.
Đó là lý do các nhà khoa học tách riêng bụi mịn ra để đo và theo dõi, thay vì chỉ đo bụi tổng.
Bụi mịn được làm từ những gì?
Bụi mịn không phải một chất, mà là hỗn hợp. Thành phần thay đổi theo nơi và mùa, nhưng thường gồm vài nhóm chính.
Nhóm thứ nhất là muội than và các hợp chất hữu cơ từ việc đốt nhiên liệu không hết: khói xe máy, xe tải chạy dầu, đốt rơm rạ, đốt rác, bếp than, nhà máy. Muội than chính là thứ làm khói có màu đen.
Nhóm thứ hai là bụi thứ cấp, sinh ra ngay trong không khí. Các khí như lưu huỳnh điôxit từ đốt than, nitơ ôxit từ động cơ, amoniac từ nông nghiệp phản ứng với nhau và với hơi nước, tạo thành những hạt muối sunfat, nitrat cực nhỏ. Nghĩa là có những hạt bụi không được thải ra trực tiếp, mà được hoá học khí quyển chế tạo ra.
Ngoài ra còn có bụi đất mịn từ công trình xây dựng, bụi mòn lốp và má phanh, hạt muối biển ở vùng ven biển, và những vết kim loại từ công nghiệp. Hỗn hợp này cũng giải thích vì sao bụi mịn ở mỗi thành phố có độc tính hơi khác nhau.
Vì sao mùa đông Hà Nội ô nhiễm nặng hơn?
Giờ mình nói sang câu hỏi nhiều người miền Bắc thắc mắc. Lượng xe cộ, nhà máy quanh năm không chênh nhau bao nhiêu, vậy sao mùa đông bụi mịn lại cao hẳn.
Một nguyên nhân lớn là hiện tượng nghịch nhiệt. Bình thường, không khí sát mặt đất ấm hơn ở trên cao, nên nó bốc lên, mang khói bụi đi lên và phân tán. Vào những đêm và sáng mùa đông lặng gió, mặt đất nguội nhanh, có khi một lớp không khí ấm nằm phía trên lớp không khí lạnh sát đất. Lớp ấm ấy như cái nắp vung, giữ khói bụi lại ở tầng thấp nơi mình thở.
Mùa đông cũng ít mưa hơn, mà mưa là cách rửa bụi khỏi không khí hiệu quả. Thêm vào đó, mùa thu hoạch có đốt rơm rạ ở vùng ven, và gió mùa có thể mang thêm bụi từ những khu vực khác.
Ngược lại, mùa hè có mưa rào, có đối lưu mạnh, không khí được đảo trộn nên chỉ số bụi thường thấp hơn. Còn ở miền Nam, mùa khô thường ô nhiễm hơn mùa mưa vì cùng lý do mưa rửa bụi.
Bụi mịn ảnh hưởng sức khoẻ ra sao?
Hít bụi mịn trong thời gian ngắn ở nồng độ cao có thể gây ho, rát họng, khó thở, làm nặng thêm cơn hen. Người có bệnh hen, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, bệnh tim, người già, trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai là những nhóm nhạy cảm hơn.
Tiếp xúc kéo dài nhiều năm được nhiều nghiên cứu lớn liên hệ với tăng nguy cơ bệnh tim mạch, đột quỵ, bệnh hô hấp mạn tính và ung thư phổi. Tổ chức Y tế Thế giới coi ô nhiễm không khí là một trong những nguy cơ môi trường lớn nhất đối với sức khoẻ.
Cơ chế được cho là liên quan đến phản ứng viêm. Bụi vào phổi kích hoạt hệ miễn dịch, gây viêm tại chỗ, và các chất trung gian gây viêm có thể ảnh hưởng tới mạch máu toàn thân. Thành phần hoá học bám trên bụi cũng góp phần.
Nếu bạn có triệu chứng hô hấp kéo dài, nhất là khi có bệnh nền, hãy đi khám và hỏi bác sĩ về cách tự bảo vệ phù hợp.
Giảm tiếp xúc thế nào cho hợp lý?
Thói quen đầu tiên là xem chỉ số chất lượng không khí trước khi lên kế hoạch ngoài trời. Những ngày chỉ số xấu, nên dời việc chạy bộ, đạp xe ven đường lớn sang lúc khác hay chuyển vào trong nhà.
Khẩu trang vải và khẩu trang y tế thông thường chặn bụi mịn kém, chủ yếu vì lọt khí ở hai bên má. Khẩu trang lọc bụi mịn đạt chuẩn và đeo kín quanh mũi miệng thì hiệu quả hơn nhiều. Nhưng đeo kín lâu có thể khó thở với một số người, người có bệnh tim phổi nên hỏi bác sĩ.
Trong nhà, đóng cửa những giờ ô nhiễm cao điểm và dùng máy lọc không khí có bộ lọc hiệu suất cao giúp giảm đáng kể bụi mịn trong phòng ngủ. Máy chỉ hiệu quả khi công suất phù hợp diện tích phòng và thay lõi đúng hạn.
Đừng tự làm không khí trong nhà tệ hơn: hạn chế đốt than, đốt rác, hút thuốc trong nhà, bật hút mùi khi chiên rán. Lần tới thấy bầu trời mờ đục vào một sáng mùa đông lặng gió, bạn có thể hình dung cái nắp vung vô hình đang đậy trên đầu thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Cây xanh trong nhà có lọc được bụi mịn không?
Cây xanh làm không gian dễ chịu, lá có giữ được một ít bụi, nhưng để lọc bụi mịn trong cả căn phòng thì cần lượng cây rất lớn. Máy lọc không khí và hạn chế nguồn bụi hiệu quả hơn.
Sương mù và bụi mịn khác nhau thế nào?
Sương mù là những giọt nước li ti, thường tan khi nắng lên. Bụi mịn là hạt rắn hoặc lỏng chứa nhiều chất khác. Hai thứ thường đi cùng nhau trong mùa đông, vì hơi nước có thể bám vào hạt bụi.
Mở cửa sổ hay đóng cửa sổ khi trời ô nhiễm?
Những giờ chỉ số ngoài trời xấu thì đóng cửa giúp giảm bụi vào nhà. Khi không khí ngoài trời tốt hơn, mở cửa để thông gió. Nấu nướng thì luôn cần thông gió.
Trẻ em có nên đi học khi chỉ số không khí rất xấu không?
Trẻ vẫn có thể đi học, nhưng nên hạn chế vận động mạnh ngoài trời trong những ngày đó. Trẻ có bệnh hen cần theo hướng dẫn của bác sĩ.
Bụi mịn có vào nhà kín không?
Có. Bụi mịn đủ nhỏ để lọt qua khe cửa, đường thông gió. Không khí trong nhà thường thấp hơn ngoài trời một phần, nhưng vẫn chịu ảnh hưởng, cộng thêm bụi từ nấu nướng trong nhà.
