Viên sủi sủi bọt vì trong nó có sẵn một axit dạng bột, thường là axit xitric, và một chất kiềm như natri hiđrocacbonat. Khi viên còn khô, hai chất nằm cạnh nhau yên ổn, nhưng thả vào nước là chúng tan ra, gặp nhau và phản ứng tạo khí cacbonic, làm viên vỡ vụn nhanh và thuốc phân tán đều trong ly.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Tiếng xèo xèo của viên sủi trong ly nước quen đến mức ít ai để ý. Nhưng thiết kế của nó có những điểm hoá học khá khéo, và vài điều cần biết để dùng cho an toàn.
Phản ứng bên trong viên sủi
Một viên sủi thường gồm ba phần: hoạt chất là thuốc hay vitamin chính, cặp axit và kiềm tạo bọt, và các tá dược như chất tạo ngọt, hương vị, chất kết dính.
Phần tạo bọt thường là axit xitric, chính là axit trong quả chanh, cùng với natri hiđrocacbonat, mà ở bếp mình gọi là baking soda, hoặc natri cacbonat. Khi gặp nước, axit nhường hiđrô cho gốc hiđrocacbonat, gốc này vỡ ra thành nước và khí cacbonic. Khí thoát lên thành bọt.
Đây đúng là phản ứng mà bạn thấy khi nhỏ giấm vào baking soda, chỉ là được đóng gói gọn vào một viên nén, với tỉ lệ được tính toán sẵn.
Sản phẩm còn lại trong ly sau khi hết sủi là một dung dịch muối natri xitrat, cùng với hoạt chất đã tan. Vị hơi chua mặn của nước viên sủi chính là vị của hỗn hợp này cộng với chất tạo ngọt.
Vì sao người ta làm thuốc dạng sủi?
Lý do đầu tiên là dễ uống. Nhiều người, nhất là trẻ lớn và người già, khó nuốt viên thuốc to. Hoà tan thành nước thì nuốt dễ hơn nhiều.
Lý do thứ hai là hoạt chất đã tan sẵn trong nước khi vào dạ dày, nên có thể được hấp thu nhanh hơn so với viên nén phải tự rã ra trước. Với thuốc giảm đau hạ sốt, điều này đôi khi giúp tác dụng đến sớm hơn một chút.
Lý do thứ ba là bọt khí giúp viên vỡ rất nhanh và trộn đều. Không cần khuấy, chỉ một hai phút là thuốc đã phân tán khắp ly.
Ngoài ra, môi trường kiềm nhẹ từ natri hiđrocacbonat có thể giúp một số hoạt chất tan tốt hơn và bớt kích ứng dạ dày. Tuy nhiên điều này tuỳ từng thuốc, và không có nghĩa thuốc sủi là lựa chọn tốt hơn cho mọi người.
Vì sao ống viên sủi có nắp to và hạt hút ẩm?
Bạn để ý sẽ thấy viên sủi thường đựng trong ống nhựa cứng hay ống nhôm, nắp có một khoang chứa hạt hút ẩm, hoặc đóng từng viên trong giấy nhôm kín. Thiết kế đó có lý do hoá học rõ ràng.
Phản ứng tạo bọt chỉ cần nước, và hơi ẩm trong không khí cũng là nước. Ở khí hậu nóng ẩm như Việt Nam, nếu ống để mở hay nắp không đậy kín, hơi ẩm lọt vào sẽ làm axit và kiềm phản ứng chậm chạp ngay trong ống. Viên bị phồng, mềm, dính nhau, mất sức sủi.
Khi điều đó xảy ra, không chỉ phần tạo bọt bị hỏng. Hơi ẩm và môi trường phản ứng còn có thể làm hoạt chất bị phân huỷ. Viên sủi đã phồng, đổi màu hay dính bết thì không nên dùng nữa.
Vì vậy, lấy viên xong hãy đậy nắp ngay, đừng để ống trong phòng tắm, và dùng tay khô khi lấy thuốc.
Viên sủi chứa nhiều muối hơn bạn nghĩ
Giờ mình nói sang điều quan trọng nhất về sức khoẻ. Phần tạo bọt thường chứa natri, cùng nguyên tố với muối ăn. Một viên sủi có thể chứa một lượng natri đáng kể, có loại tương đương một phần không nhỏ lượng muối nên ăn trong ngày.
Với người khoẻ thỉnh thoảng uống một viên, điều này không thành vấn đề. Nhưng với người đang phải ăn hạn chế muối, như người tăng huyết áp, suy tim, bệnh thận, việc uống viên sủi hằng ngày, nhất là nhiều viên một ngày, có thể làm tổng lượng natri vượt mức bác sĩ dặn.
Thông tin về lượng natri thường được ghi trên tờ hướng dẫn. Nếu bạn thuộc nhóm cần ăn nhạt, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng dạng sủi, họ có thể gợi ý dạng thuốc khác có cùng hoạt chất.
Trào lưu uống viên sủi vitamin hằng ngày như nước giải khát cũng nên cân nhắc vì cùng lý do, cộng thêm việc nạp vitamin quá nhu cầu chưa chắc đã có lợi.
Uống viên sủi đúng cách
Luôn hoà viên sủi vào một lượng nước vừa đủ theo hướng dẫn, thường là một cốc nước, đợi viên tan hết và bọt lắng xuống rồi mới uống. Bọt khí còn nhiều khi uống có thể gây đầy hơi, ợ.
Tuyệt đối không ngậm hay nuốt nguyên viên sủi. Viên sủi gặp nước bọt sẽ phản ứng ngay trong miệng hoặc thực quản, sinh khí và bọt, có thể gây nghẹn, khó thở, tổn thương niêm mạc. Đặc biệt phải cất viên sủi xa tầm tay trẻ nhỏ, vì trẻ có thể tưởng là kẹo.
Không nên hoà viên sủi vào nước ngọt có ga, sữa hay nước trái cây nếu hướng dẫn không cho phép, vì có thể ảnh hưởng tới hoạt chất hoặc gây sủi tràn ly. Nước lọc nhiệt độ thường là an toàn nhất.
Và như mọi loại thuốc, liều lượng và số lần dùng theo chỉ định của bác sĩ hoặc tờ hướng dẫn. Lần tới thả một viên sủi vào ly, bạn có thể nghĩ đến cả trăm triệu phân tử axit và kiềm đã nằm cạnh nhau im lặng hàng tháng trời, chỉ chờ một giọt nước.
Câu hỏi thường gặp
Uống viên sủi có làm hại dạ dày không?
Phần tạo bọt có tính kiềm nhẹ nên thường không kích ứng thêm, nhưng tác động lên dạ dày chủ yếu phụ thuộc vào hoạt chất. Người có bệnh dạ dày nên hỏi bác sĩ về loại thuốc phù hợp.
Viên sủi pha xong để lâu rồi uống có được không?
Một số hoạt chất kém bền trong nước, nên thường được khuyên uống ngay sau khi tan hết. Để lâu có thể làm giảm tác dụng.
Vì sao viên sủi vitamin có vị chua ngọt?
Vị chua đến từ axit xitric còn dư và chính vitamin C nếu có, còn vị ngọt từ chất tạo ngọt thêm vào để che vị đắng mặn của muối sinh ra trong phản ứng.
Trẻ em có dùng viên sủi được không?
Một số thuốc dạng sủi có dành cho trẻ ở độ tuổi nhất định, nhưng liều và loại phải theo chỉ định của bác sĩ hoặc dược sĩ. Không tự chia viên sủi người lớn cho trẻ.
Viên sủi rơi xuống nước rồi vớt lên phơi khô có dùng lại được không?
Không. Khi đã gặp nước, phản ứng tạo bọt đã xảy ra một phần và hoạt chất có thể bị biến đổi. Phơi khô không đưa nó trở lại như cũ.
