Khi than, củi, xăng dầu cháy trong điều kiện thiếu ôxy, chúng sinh ra khí cacbon monoxit, một loại khí không màu, không mùi, không gây cay mắt. Khí này bám vào hồng cầu chặt hơn ôxy hàng trăm lần, chiếm mất chỗ chở ôxy trong máu, nên người ngủ trong phòng kín có thể bị ngộ độc nặng mà không hề tỉnh dậy.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Gần như mùa rét nào ở miền Bắc cũng có tin cả gia đình gặp nạn vì đốt than sưởi trong phòng đóng kín. Đây là tập mình mong bạn nghe hết và kể lại cho người thân.
Cháy thiếu ôxy sinh ra khí gì?
Than, củi, gas, xăng dầu đều chứa cacbon. Khi cháy với đủ ôxy, mỗi nguyên tử cacbon kết hợp với hai nguyên tử ôxy thành khí cacbonic, loại khí mình thở ra hằng ngày. Ở nồng độ thường, khí cacbonic không độc.
Nhưng khi ôxy không đủ, ví dụ bếp than ủ lửa, phòng đóng kín, động cơ chạy trong gara, cacbon chỉ kịp kết hợp với một nguyên tử ôxy, thành cacbon monoxit. Đây là khí độc.
Bếp than tổ ong là ví dụ rất quen. Khi đang cháy đỏ rực, thông thoáng thì phần lớn khí sinh ra là cacbonic. Nhưng khi bị ủ lại để giữ lửa qua đêm, than cháy âm ỉ thiếu ôxy, lượng cacbon monoxit tăng lên nhiều.
Điều đáng sợ là trong phòng kín, việc đốt than còn tiêu thụ dần ôxy trong phòng, làm quá trình cháy càng thiếu ôxy, càng sinh nhiều khí độc. Một vòng luẩn quẩn mà người đang ngủ không thể nhận ra.
Vì sao khí này chiếm chỗ ôxy trong máu?
Trong hồng cầu có một phân tử tên là hemoglobin, chứa sắt, làm nhiệm vụ như những chiếc xe chở ôxy từ phổi đi khắp cơ thể. Mỗi xe có chỗ ngồi để ôxy bám vào ở phổi rồi nhả ra ở các mô.
Cacbon monoxit cũng bám được vào đúng chỗ ngồi đó, và bám chặt hơn ôxy rất nhiều, khoảng hai trăm đến hai trăm năm mươi lần. Nghĩa là chỉ cần một lượng nhỏ khí này trong không khí, nó đã chiếm được rất nhiều chỗ ngồi, và không chịu xuống xe.
Hơn thế, những chiếc xe đã bị chiếm một phần chỗ còn giữ chặt ôxy hơn, không chịu nhả ôxy cho mô. Cơ thể vừa thiếu xe chở, vừa bị ách tắc ở khâu giao hàng.
Não và tim là hai cơ quan cần nhiều ôxy nhất, nên chịu ảnh hưởng sớm và nặng nhất. Người sống sót sau ngộ độc nặng đôi khi vẫn để lại di chứng về trí nhớ và thần kinh.
Dấu hiệu ngộ độc thường bị nhầm
Giờ mình nói sang lý do khí này giết người âm thầm. Triệu chứng sớm rất giống những bệnh thông thường: đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt mỏi, buồn ngủ. Nhiều người tưởng mình bị cảm, bị trúng gió, rồi nằm xuống ngủ tiếp trong chính căn phòng đó.
Khi nặng hơn, người bị ngộ độc lú lẫn, yếu cơ, không đứng dậy nổi dù đã nhận ra có gì đó không ổn, rồi hôn mê. Vì đang ngủ, nhiều người không kịp trải qua giai đoạn cảnh báo nào.
Một dấu hiệu gợi ý là cả nhà hay nhiều người trong cùng một phòng cùng đau đầu, buồn nôn một lúc, và đỡ hơn khi ra ngoài. Vật nuôi trong nhà cũng có thể có biểu hiện lờ đờ.
Khí này không mùi, nên mùi khói than mà bạn ngửi thấy không phải là nó. Có mùi khói thì chắc chắn có khói, nhưng không có mùi cũng không có nghĩa là an toàn.
Những tình huống nguy hiểm hay gặp
Tình huống thứ nhất là mang lò than, bếp than tổ ong vào phòng ngủ sưởi ấm rồi đóng kín cửa, nhất là ở nhà có trẻ sơ sinh hay sản phụ theo tục nằm than. Đây là nguyên nhân của rất nhiều ca tử vong mùa đông ở miền Bắc.
Tình huống thứ hai là chạy máy phát điện trong nhà, trong bếp hay gara khi mất điện. Máy phát chạy xăng dầu thải ra lượng khí độc rất lớn, ngay cả khi mở cửa cũng có thể không đủ thông gió.
Tình huống thứ ba là ngồi hay ngủ trong ô tô nổ máy bật điều hoà khi xe đậu trong gara kín, hoặc khi ống xả bị vùi trong đất, bùn. Khí thải có thể lọt vào khoang xe.
Ngoài ra còn có bình nóng lạnh chạy gas đặt trong phòng tắm kín, bếp gas bị tắc làm cháy thiếu ôxy với ngọn lửa vàng đỏ thay vì xanh. Ngọn lửa gas vàng đỏ, có muội đen là dấu hiệu bếp cần được kiểm tra.
Phòng ngừa và sơ cứu
Quy tắc vàng là không bao giờ đốt than, củi, chạy máy phát hay động cơ trong không gian kín. Muốn sưởi ấm, dùng thiết bị sưởi điện có thiết bị tự ngắt, chăn ấm, quần áo nhiều lớp. Bếp than chỉ đặt ở nơi thoáng ngoài trời, và tuyệt đối không mang vào phòng ngủ ban đêm.
Ở nhiều nước, thiết bị báo khí cacbon monoxit được lắp phổ biến trong nhà như thiết bị báo khói. Nhà có dùng gas, than, máy phát thì một thiết bị báo khí như vậy là khoản đầu tư rất đáng giá.
Nếu nghi ngờ có người ngộ độc, hãy nhanh chóng mở hết cửa, đưa người bị nạn ra chỗ thoáng khí, nhưng bản thân bạn cũng phải nín thở và hành động nhanh để không thành nạn nhân thứ hai. Gọi ngay cấp cứu một một năm. Người bất tỉnh cần được đặt nằm nghiêng an toàn, kiểm tra thở và chờ nhân viên y tế.
Ở bệnh viện, người bệnh được thở ôxy nồng độ cao để đẩy khí độc ra khỏi hồng cầu nhanh hơn. Đừng chủ quan khi người bệnh đã tỉnh lại, vẫn cần được khám. Mùa đông này, nếu nhà bạn hay nhà ông bà còn giữ thói quen mang than vào phòng, hãy kể cho họ nghe về những chiếc xe chở ôxy bị chiếm chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Mở hé cửa sổ khi đốt than trong phòng có an toàn không?
Không đảm bảo. Lượng khí lưu thông qua khe hẹp thường không đủ để đẩy khí độc ra, nhất là khi trời lặng gió. Không nên đốt than trong phòng ngủ dưới bất kỳ hình thức nào.
Than hoa không khói có sinh khí độc không?
Có. Than hoa ít khói nhưng vẫn sinh ra cacbon monoxit khi cháy, nhất là khi cháy âm ỉ. Ít khói không đồng nghĩa với an toàn.
Bếp gas trong nhà có gây ngộ độc khí than không?
Bếp gas cháy tốt với ngọn lửa xanh trong bếp thông thoáng sinh rất ít khí này. Nguy cơ tăng khi bếp hỏng, lửa vàng đỏ, hoặc bếp nằm trong không gian kín không có thông gió.
Ngộ độc nhẹ có tự khỏi không?
Khi ra chỗ thoáng, khí độc dần được thải ra, triệu chứng nhẹ có thể giảm. Tuy vậy vẫn nên đi khám, nhất là với phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người có bệnh tim.
Vì sao sản phụ nằm than lại nguy hiểm?
Sản phụ và trẻ sơ sinh nằm lâu trong phòng kín với lò than là đối tượng tiếp xúc liên tục nhiều giờ. Trẻ sơ sinh lại rất nhạy cảm với thiếu ôxy. Giữ ấm bằng cách khác an toàn hơn nhiều.
