Bisphenol A là nguyên liệu dùng để làm nhựa polycacbonat cứng, trong suốt, và làm lớp lót nhựa epoxy bên trong nhiều loại lon đồ hộp. Phân tử của nó có hình dáng đủ giống hoóc môn nữ estrogen để gây lo ngại, nên đã bị hạn chế trong bình sữa trẻ em ở nhiều nước và đang bị siết dần trong đồ đựng thực phẩm.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Dòng chữ không chứa bisphenol A, hay ba chữ cái viết tắt quen thuộc, giờ xuất hiện trên đủ loại bình nước, hộp cơm. Tập này mình nói nó là chất gì, nằm ở đâu, và chữ không chứa ấy nên hiểu thế nào.
Bisphenol A dùng để làm gì?
Bisphenol A là một phân tử nhỏ có hai vòng cacbon nối với nhau, mỗi vòng mang một nhóm hiđrôxyl ở đầu. Nhờ hai đầu có thể phản ứng, nó được dùng như viên gạch để xây những chuỗi polyme dài.
Ứng dụng lớn đầu tiên là nhựa polycacbonat. Đây là loại nhựa cứng, trong như thuỷ tinh, chịu va đập rất tốt. Nó từng phổ biến trong bình nước lớn của cây nước nóng lạnh, bình sữa trẻ em, hộp đựng thực phẩm cứng, kính bảo hộ, vỏ thiết bị điện tử.
Ứng dụng lớn thứ hai là nhựa epoxy, dùng làm lớp phủ bên trong lon đồ hộp, lon nước ngọt, nắp lọ thuỷ tinh. Lớp phủ này ngăn kim loại tiếp xúc với thực phẩm, chống ăn mòn và giữ mùi vị.
Ngoài ra, bisphenol A hoặc các chất họ hàng còn được dùng làm chất hiện màu trên giấy in nhiệt, loại giấy in hoá đơn siêu thị, vé xe, phiếu chờ. Chất này nằm tự do trên bề mặt giấy chứ không bị khoá trong polyme.
Vì sao bisphenol A bị lo ngại?
Cơ thể mình dùng hoóc môn như những chiếc chìa khoá, mỗi chìa vừa với một ổ khoá là thụ thể trên tế bào. Bisphenol A có hình dáng đủ gần với estrogen để tra được vào ổ khoá của estrogen, dù khớp lỏng hơn nhiều. Những chất như vậy được gọi là chất gây rối loạn nội tiết.
Trong polyme, phần lớn bisphenol A đã bị khoá vào chuỗi. Nhưng luôn có một lượng nhỏ còn tự do, và nhiệt, môi trường kiềm, chất tẩy mạnh, hay nhựa cũ trầy xước có thể làm chuỗi bị cắt, giải phóng thêm. Từ đó nó thôi nhiễm vào thực phẩm và đồ uống.
Nhiều nghiên cứu trên động vật cho thấy tác động lên sinh sản và phát triển ở những liều nhất định. Ở người, các nghiên cứu quan sát tìm thấy mối liên quan với một số vấn đề sức khoẻ, nhưng chứng minh nhân quả thì khó hơn nhiều. Mức độ rủi ro ở lượng tiếp xúc hằng ngày vẫn là chủ đề tranh luận giữa các nhà khoa học.
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ được coi là nhóm nhạy cảm nhất, vì hệ nội tiết đang phát triển và lượng tiếp xúc tính theo cân nặng lại cao hơn.
Các nước đã làm gì?
Nhiều nước và khu vực đã cấm hoặc hạn chế bisphenol A trong bình sữa trẻ em từ khá lâu, và các nhà sản xuất lớn trên thế giới đã chủ động chuyển sang vật liệu khác cho loại sản phẩm này.
Với đồ đựng thực phẩm nói chung, quan điểm giữa các cơ quan quản lý chưa hoàn toàn thống nhất. Cơ quan an toàn thực phẩm châu Âu gần đây đã đánh giá lại và hạ mạnh mức tiếp xúc hằng ngày được coi là chấp nhận được. Sau đó, Liên minh châu Âu quyết định cấm dùng bisphenol A trong vật liệu tiếp xúc thực phẩm, có lộ trình chuyển đổi cho doanh nghiệp.
Một số cơ quan ở nơi khác vẫn đánh giá mức tiếp xúc hiện nay từ thực phẩm là an toàn. Sự khác biệt này phản ánh cách đọc khác nhau cùng một khối bằng chứng chưa đầy đủ, chuyện rất thường thấy trong khoa học về độc chất ở liều thấp.
Với người tiêu dùng, điều đó có nghĩa là không cần hoảng loạn, nhưng giảm tiếp xúc ở những chỗ dễ giảm là một lựa chọn hợp lý.
Không chứa bisphenol A có nghĩa là an toàn?
Giờ mình nói sang chỗ cần tỉnh táo. Khi bisphenol A bị lo ngại, nhiều nhà sản xuất thay nó bằng những phân tử họ hàng như bisphenol S hay bisphenol F. Chúng cũng có hai vòng nối nhau, cũng có hai đầu hiđrôxyl. Sản phẩm vẫn được ghi rất đúng là không chứa bisphenol A.
Vấn đề là các chất thay thế này có cấu trúc giống người anh em đến mức một số nghiên cứu ban đầu cho thấy hoạt tính nội tiết tương tự, trong khi dữ liệu về chúng ít hơn nhiều. Giới khoa học gọi hiện tượng này là thay thế đáng tiếc, khi một chất bị loại lại được thay bằng một chất gần giống mà ít được nghiên cứu.
Cũng có những vật liệu hoàn toàn không thuộc họ bisphenol, như polypropylen, một số loại nhựa copolyeste, hay thuỷ tinh, thép không gỉ. Nhưng nhãn không chứa bisphenol A tự nó không cho biết nhà sản xuất đã chọn hướng nào.
Vì vậy, với đồ dùng cho trẻ nhỏ và đồ hâm nóng thường xuyên, chọn vật liệu đã quen thuộc và ít tranh cãi như thuỷ tinh, thép không gỉ hay polypropylen là cách đơn giản.
Giảm tiếp xúc ở những chỗ dễ giảm
Thứ nhất, không đổ nước sôi hay hâm nóng trong đồ nhựa polycacbonat cũ, thứ nhựa cứng trong suốt thường mang số bảy. Nhiệt là yếu tố làm tăng thôi nhiễm rõ nhất. Bình nước lớn cũ, trầy xước nhiều nên được thay.
Thứ hai, bớt phụ thuộc vào đồ hộp, nhất là đồ hộp nhiều dầu mỡ hay chua, vì chúng dễ kéo chất từ lớp lót ra hơn. Thực phẩm tươi nấu ở nhà vừa ngon hơn vừa tránh được chuyện này.
Thứ ba, giấy in hoá đơn: nếu không cần, đừng lấy. Người làm thu ngân cầm loại giấy này cả ngày có thể tiếp xúc nhiều hơn, nhất là khi tay vừa thoa kem dưỡng hay dính dầu, vì chất trên giấy dễ thấm qua da hơn. Rửa tay trước khi ăn là thói quen đơn giản giúp ích.
Thứ tư, với bình sữa, núm ti, đồ ăn dặm cho trẻ, chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, làm từ thuỷ tinh hay nhựa không thuộc họ bisphenol, và không hâm sữa trong bình nhựa bằng lò vi sóng. Lần tới cầm một tờ hoá đơn nóng hổi vừa in, bạn thử nghĩ: lớp chất hiện màu đó đang nằm ngay trên đầu ngón tay mình.
Câu hỏi thường gặp
Chai nước suối nhựa trong có bisphenol A không?
Phần lớn chai nước suối dùng một lần làm từ nhựa số một polyetylen terephtalat, loại nhựa này không được sản xuất từ bisphenol A. Bisphenol A liên quan chủ yếu đến nhựa polycacbonat và lớp lót epoxy.
Làm sao biết bình nước nhà mình là polycacbonat?
Polycacbonat thường cứng, trong như thuỷ tinh, gõ nghe đanh, hay mang số bảy dưới đáy. Tuy nhiên số bảy là nhóm hỗn hợp, nên cách chắc nhất là xem thông tin của nhà sản xuất.
Lon nước ngọt có bisphenol A không?
Nhiều lon kim loại có lớp lót nhựa bên trong, và lâu nay lớp lót epoxy từ bisphenol A rất phổ biến. Một số nhà sản xuất đã chuyển sang lớp lót khác, nhưng người mua thường không biết được từ vỏ lon.
Mẹ bầu có cần đặc biệt tránh bisphenol A không?
Thai nhi được coi là nhóm nhạy cảm, nên nhiều chuyên gia khuyên giảm tiếp xúc ở những nguồn dễ tránh. Những thắc mắc cụ thể nên hỏi bác sĩ sản khoa.
Rửa bình nhựa bằng máy rửa bát có làm tăng thôi nhiễm không?
Nhiệt độ cao và chất tẩy kiềm có thể làm nhựa polycacbonat xuống cấp nhanh hơn. Với đồ polycacbonat cũ, rửa tay bằng nước ấm và chất rửa nhẹ là cách thận trọng.
