Vi nhựa là những mảnh nhựa nhỏ hơn năm milimét, và phần lớn chúng không được sản xuất ra ở kích thước đó, mà sinh ra khi đồ nhựa lớn vỡ vụn, khi lốp xe mài mòn trên mặt đường, khi quần áo sợi tổng hợp bong sợi trong máy giặt. Chúng đã được tìm thấy ở hầu khắp mọi nơi, nhưng tác hại lên sức khoẻ con người thì khoa học vẫn đang tìm câu trả lời.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Tin vi nhựa trong muối, trong nước, trong máu xuất hiện liên tục và nghe rất đáng sợ. Tập này mình cố gắng tách rõ: điều gì đã chắc, điều gì còn đang tìm hiểu.
Nhựa không phân huỷ, nó chỉ vỡ nhỏ ra
Một chai nhựa vứt ngoài trời không biến mất như lá cây mục. Vi khuẩn và nấm gần như không ăn được các chuỗi polyme dài của nhựa thông thường. Thay vào đó, ánh nắng mặt trời, đặc biệt là tia cực tím, cắt dần các liên kết trên bề mặt nhựa, làm nó giòn đi.
Sóng biển, cát, gió và va đập tiếp tục bẻ nhựa giòn thành mảnh nhỏ, rồi nhỏ hơn nữa. Một cái túi ni lông có thể trở thành hàng nghìn mảnh vụn. Các nhà khoa học gọi mảnh dưới năm milimét là vi nhựa, và mảnh nhỏ đến mức đo bằng phần nghìn của milimét trở xuống là hạt nhựa nano.
Đây là chỗ khác biệt lớn với thuỷ tinh hay kim loại: chúng cũng vỡ, nhưng nhựa vỡ ra vẫn là nhựa, vẫn là những chuỗi polyme mang theo chất phụ gia của mình.
Vì vậy, gần như mọi mẩu nhựa con người từng làm ra và không được thu gom, chôn lấp kỹ hay đốt đúng cách vẫn đang tồn tại ở đâu đó dưới một hình dạng nhỏ hơn.
Những nguồn vi nhựa ít ai nghĩ tới
Ngoài rác nhựa vỡ vụn, có những nguồn vi nhựa nằm ngay trong sinh hoạt hằng ngày. Một là lốp xe. Mỗi lần phanh, tăng tốc, vào cua, lốp mài mòn để lại bụi trên mặt đường. Nhiều nghiên cứu đánh giá đây là một trong những nguồn vi nhựa lớn ra môi trường.
Hai là quần áo. Áo thun, áo khoác nỉ, đồ thể thao làm từ sợi polyeste, nylon, acrylic bong ra những sợi rất mảnh mỗi lần giặt. Nước giặt mang chúng ra hệ thống thoát nước, và nhiều nơi không có xử lý giữ lại được.
Ba là sơn tường, sơn đường, sơn tàu thuyền bong tróc theo thời gian, cũng là các mảnh polyme. Bốn là hạt vi nhựa được cố ý cho vào một số mỹ phẩm tẩy tế bào chết trước đây, nay đã bị cấm ở nhiều nước.
Còn có cả những hạt nhựa nguyên liệu nhỏ như hạt đậu dùng trong sản xuất, đôi khi bị rơi vãi khi vận chuyển, trôi ra biển và dạt vào bờ.
Vi nhựa đã được tìm thấy ở đâu?
Giờ mình nói sang những phát hiện. Vi nhựa đã được ghi nhận trong nước biển từ vùng ven bờ tới giữa đại dương, trong trầm tích đáy biển sâu, trong băng ở vùng cực, trong không khí ở thành phố và cả vùng núi xa.
Trong thực phẩm, người ta đã tìm thấy vi nhựa trong muối biển, hải sản như nghêu, sò, những loài lọc nước để ăn, trong nước uống đóng chai và nước máy. Một số nghiên cứu ghi nhận nước đóng chai chứa nhiều mảnh nhỏ hơn, có thể một phần do chính chai và nắp.
Trong cơ thể người, các nghiên cứu gần đây báo cáo phát hiện vi nhựa hoặc nano nhựa trong máu, phổi, nhau thai, và một số mô khác. Một nghiên cứu còn ghi nhận người có vi nhựa trong mảng xơ vữa động mạch có nguy cơ biến cố tim mạch cao hơn, nhưng đó là mối liên quan, chưa chứng minh vi nhựa là nguyên nhân.
Cần nói thêm một khó khăn kỹ thuật: vi nhựa ở khắp nơi, kể cả trong không khí phòng thí nghiệm, quần áo nhà nghiên cứu, dụng cụ nhựa. Nhiễm bẩn mẫu là vấn đề lớn, và các phương pháp đo vẫn đang được chuẩn hoá. Vì thế những con số rất cụ thể về lượng vi nhựa nên được đọc thận trọng.
Biết đến đâu về tác hại?
Điều đã khá rõ là vi nhựa gây hại cho nhiều sinh vật biển ở lượng lớn: chúng ăn nhầm, tắc đường tiêu hoá, giảm ăn, ảnh hưởng sinh sản. Rác nhựa lớn thì gây chết chim biển, rùa biển qua việc nuốt hay vướng.
Với con người, câu hỏi khó hơn nhiều. Các nhà khoa học đang tìm hiểu ba hướng. Một là bản thân hạt nhựa có thể gây viêm khi tích tụ ở mô. Hai là chất phụ gia trong nhựa, như chất hoá dẻo, có thể thôi ra. Ba là bề mặt vi nhựa hút bám các chất ô nhiễm khác và vi sinh vật, như một chiếc bè nhỏ chở theo hành khách.
Hiện tại, chưa có kết luận chắc chắn về mức vi nhựa nào gây hại cho người, hay hại đến đâu. Nhưng sự vắng mặt của kết luận không có nghĩa là an toàn, nó có nghĩa là chưa biết. Tổ chức Y tế Thế giới và nhiều cơ quan khác đã kêu gọi nghiên cứu thêm.
Đây là một ví dụ điển hình mà mình hay nhắc trong các tập: tách điều đã chắc khỏi điều còn là giả thuyết, và không để nỗi sợ chạy nhanh hơn bằng chứng, cũng không để sự chưa chắc thành cái cớ để thờ ơ.
Mỗi gia đình có thể làm gì?
Một số việc nhỏ giúp giảm phần vi nhựa nhà mình thải ra và hấp thụ vào. Giặt quần áo sợi tổng hợp bằng nước lạnh, giặt đủ tải, chọn chế độ nhẹ giúp giảm bong sợi. Túi giặt chuyên dụng giữ sợi hay lưới lọc ở đường xả máy giặt cũng là lựa chọn.
Hạn chế hâm nóng thức ăn trong hộp nhựa, vì nhiệt làm nhựa bong hạt và thôi chất nhiều hơn. Pha trà, cà phê bằng nước sôi trong túi lọc hay ly nhựa cũng là chỗ có thể giảm.
Bụi trong nhà chứa sợi nhựa từ thảm, rèm, quần áo. Lau nhà bằng khăn ẩm và hút bụi thường xuyên giúp ích, nhất là nhà có trẻ nhỏ hay bò lê dưới sàn.
Và chuyện lớn nhất vẫn là bớt rác nhựa ngay từ đầu: túi vải đi chợ, bình nước cá nhân, phân loại rác để nhựa có cơ hội được tái chế. Lần tới đi biển nhặt được một mảnh nhựa nhỏ màu xanh, bạn thử nghĩ xem nó từng là món đồ gì, và đã đi bao xa để vỡ ra như thế.
Câu hỏi thường gặp
Muối biển có nhiều vi nhựa hơn muối mỏ không?
Nhiều nghiên cứu ghi nhận muối biển thường có vi nhựa nhiều hơn muối mỏ, vì được làm từ nước biển hiện nay. Tuy vậy, lượng vi nhựa qua muối nhìn chung nhỏ so với các nguồn khác như không khí trong nhà.
Máy lọc nước có lọc được vi nhựa không?
Máy lọc dùng màng thẩm thấu ngược và nhiều loại màng siêu lọc giữ lại được phần lớn hạt vi nhựa nhờ lỗ lọc rất nhỏ. Lõi than hoạt tính thông thường giữ được một phần.
Nhựa sinh học có tạo vi nhựa không?
Có loại nhựa sinh học phân huỷ được trong điều kiện ủ công nghiệp, nhưng ngoài môi trường tự nhiên vẫn có thể tồn tại lâu và vỡ vụn như nhựa thường. Mình sẽ nói kỹ ở tập về túi tự huỷ.
Ăn hải sản có ăn phải vi nhựa không?
Hải sản ăn cả ruột như nghêu, sò, hến có thể chứa vi nhựa. Tác động lên sức khoẻ chưa rõ, và hải sản vẫn là nguồn dinh dưỡng quý. Ăn uống đa dạng là lời khuyên hợp lý.
Vi nhựa và hạt nhựa nano khác nhau thế nào?
Khác nhau chủ yếu ở kích thước. Hạt nhựa nano nhỏ hơn rất nhiều, khó đo hơn, và được cho là có thể đi sâu hơn vào mô. Hiểu biết về hạt nano còn ít hơn vi nhựa.
