Con số nằm trong hình tam giác ba mũi tên dưới đáy chai, hộp nhựa là mã cho biết món đồ được làm từ loại nhựa nào, đánh số từ một đến bảy. Nó không có nghĩa là món đồ đó chắc chắn được tái chế, và bản thân con số cũng không tự nói nhựa đó có chịu được đồ nóng hay không.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Lật một cái chai nước, một hộp sữa chua, một cái hộp cơm lên, bạn sẽ thấy những con số nhỏ dập nổi ấy. Hôm nay mình đọc chúng như đọc tên họ của những phân tử dài làm nên đồ dùng hằng ngày.
Nhựa là gì và vì sao có nhiều loại?
Nhựa là những phân tử rất dài, gọi là polyme, được ghép từ hàng nghìn phân tử nhỏ giống nhau nối đuôi nhau như chuỗi hạt. Phân tử nhỏ khác nhau thì chuỗi khác nhau, và tính chất của nhựa cũng khác nhau.
Có loại chuỗi xếp gọn sát nhau nên cứng, đục, chịu nhiệt tốt. Có loại chuỗi rối nên mềm dẻo. Có loại trong suốt như thuỷ tinh. Nhà sản xuất chọn loại nhựa theo việc: đựng nước, đựng dầu gội, làm túi, làm hộp hâm nóng.
Vì nhìn bằng mắt rất khó phân biệt các loại nhựa, ngành công nghiệp nhựa đã đặt ra hệ thống mã số để in lên sản phẩm. Mục đích ban đầu chủ yếu là giúp cơ sở tái chế phân loại, không phải để hướng dẫn người tiêu dùng.
Vì thế con số cho bạn biết tên loại nhựa, còn những câu hỏi như có dùng cho đồ nóng không, có dùng lại nhiều lần không, thì phải kết hợp với hiểu biết về từng loại và hướng dẫn của nhà sản xuất.
Số một đến số bốn: chai nước, can sữa, ống nước, túi ni lông
Số một là polyetylen terephtalat. Đây là nhựa của hầu hết chai nước suối, chai nước ngọt, chai dầu ăn trong suốt. Nó nhẹ, trong, bền, chặn khí tốt. Loại này được thiết kế chủ yếu để dùng một lần, chịu nhiệt kém, gặp nước sôi dễ biến dạng.
Số hai là polyetylen tỷ trọng cao. Nhựa này đục, hơi cứng, hay gặp ở can sữa tươi, chai dầu gội, can nước giặt, thùng nhựa. Nó khá trơ về hoá học, chịu được nhiều loại chất tẩy rửa.
Số ba là polyvinyl clorua, dùng làm ống nước, ống luồn dây điện, áo mưa, đồ chơi mềm cũ. Bản thân nó cứng, muốn mềm phải thêm chất hoá dẻo. Loại này ít dùng đựng thực phẩm nóng, và đốt nó sinh khí độc chứa clo.
Số bốn là polyetylen tỷ trọng thấp, mềm, dẻo, làm túi ni lông, màng bọc, nắp mềm. Nó cùng họ với số hai, chỉ khác cách các chuỗi phân nhánh khiến nhựa xốp và mềm hơn.
Số năm đến số bảy: hộp cơm, hộp xốp và nhóm còn lại
Số năm là polypropylen, có lẽ là loại nhựa thân thiện nhất với bếp nhà mình. Nó chịu nhiệt khá tốt, thường được dùng làm hộp đựng thực phẩm, hộp cơm, nắp chai, cốc nhựa đục, nhiều loại hộp được ghi dùng được trong lò vi sóng.
Số sáu là polystyren. Dạng đặc là ly nhựa trong cứng, giòn, dễ nứt, khay đựng bánh. Dạng xốp là hộp xốp trắng đựng cơm, khay xốp đựng thịt ở siêu thị. Polystyren mềm ra ở nhiệt độ không cao lắm, nên hộp xốp đựng đồ chiên nóng dầu hay bị nhũn, móp.
Số bảy là nhóm khác, gồm mọi thứ không thuộc sáu loại trên. Trong đó có polycacbonat, loại nhựa cứng trong suốt từng dùng làm bình nước lớn và bình sữa, nhựa sinh học từ tinh bột, và cả vật liệu nhiều lớp. Vì là nhóm hỗn hợp, số bảy không nói được nhiều.
Nhìn qua bảy con số, bạn có thể đoán nhanh: hâm nóng thì nghĩ tới số năm, còn số một, số sáu thì nên tránh đồ nóng.
Ba mũi tên có phải là tái chế được?
Giờ mình nói sang hiểu lầm lớn nhất. Hình tam giác ba mũi tên trông giống biểu tượng tái chế, nên nhiều người tưởng có nó là chắc chắn tái chế được. Thật ra nó chỉ là khung để đựng con số.
Tái chế được hay không phụ thuộc vào việc có ai thu gom, có cơ sở nào xử lý, và có ai mua nhựa tái chế đó hay không. Ở Việt Nam, những người thu mua đồng nát thường mua chai nhựa trong số một và can nhựa số hai, vì có đầu ra. Hộp xốp số sáu, túi ni lông bẩn số bốn thì gần như không ai mua.
Vật liệu nhiều lớp như gói bim bim, túi cà phê có lớp tráng nhôm bên trong thì cực khó tái chế, vì phải tách từng lớp. Chúng thường đi thẳng ra bãi rác.
Muốn nhựa của mình có cơ hội được tái chế, hãy làm sạch sơ, để khô, tách nắp khác loại, gom riêng chai nhựa trong và can nhựa. Bạn sẽ thấy người thu mua đồng nát rất quý những túi nhựa sạch đã phân loại.
Dùng lại chai nhựa và để chai trong xe nóng
Nhiều nhà rửa chai nước suối dùng lại để đựng nước, đựng nước mắm. Với chai số một, dùng lại vài lần cho nước nguội nhìn chung không có gì đáng ngại, nhưng chai mỏng, khó rửa sạch phần cổ và đáy, lại trầy xước sau nhiều lần dùng, là chỗ vi khuẩn bám. Đừng đổ nước sôi vào.
Chai nước để trong xe hơi giữa trưa nắng là chuyện hay được hỏi. Nhiệt làm một lượng rất nhỏ các chất từ nhựa, ví dụ chất xúc tác còn sót từ quá trình sản xuất, đi vào nước nhiều hơn so với để mát. Các nghiên cứu thường cho thấy mức này vẫn thấp, nhưng nước để lâu trong xe nóng cũng có mùi vị khó chịu. Thói quen tốt là không trữ nước uống lâu ngày trong xe.
Đựng hoá chất trong chai nước cũ là chuyện nguy hiểm thật sự, vì trẻ em và cả người lớn dễ nhầm. Mình sẽ nói kỹ ở tập về an toàn hoá chất.
Lần tới cầm một món đồ nhựa, bạn thử lật lên tìm con số. Chỉ vài giây thôi, nhưng bạn sẽ bắt đầu nhìn đồ nhựa như những họ phân tử có tên tuổi và tính cách riêng.
Câu hỏi thường gặp
Đồ nhựa không có số dưới đáy thì sao?
Không phải sản phẩm nào cũng in mã. Khi không biết loại nhựa, nên thận trọng hơn với đồ nóng và chọn hộp có ghi rõ dùng cho thực phẩm, chịu nhiệt bao nhiêu.
Nhựa số năm có an toàn tuyệt đối không?
Polypropylen được đánh giá là chịu nhiệt và ổn định khá tốt, nhưng không có vật liệu nào an toàn tuyệt đối trong mọi điều kiện. Hộp cũ, nứt, ố vàng nên thay, và theo hướng dẫn về nhiệt độ của nhà sản xuất.
Vì sao chai dầu ăn để lâu bị móp?
Dầu và khí trong chai có thể thay đổi theo nhiệt độ, cộng với việc chai mỏng. Chai móp không có nghĩa dầu hỏng, nhưng dầu để nơi nóng lâu thì dễ ôi.
Đốt rác nhựa ở nhà có sao không?
Đốt nhựa ở nhiệt độ thấp ngoài trời sinh ra nhiều khói độc và bụi mịn, đặc biệt với nhựa chứa clo. Không nên đốt rác nhựa trong vườn hay ngoài ngõ.
Hộp nhựa đựng thực phẩm nên thay sau bao lâu?
Không có thời hạn cố định. Khi hộp trầy xước nhiều, nứt, biến dạng, ố màu không rửa được hay có mùi bám, đó là lúc nên thay.
