Gas bếp vốn không có mùi, người ta cố ý pha thêm một lượng cực nhỏ một chất có mùi hôi như bắp cải thối để mũi người phát hiện được khi rò rỉ. Ngửi thấy mùi gas thì việc đầu tiên là không bật, không tắt bất kỳ công tắc điện nào, khoá van bình, mở cửa cho thoáng, ra khỏi nhà rồi mới gọi hỗ trợ.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Mùi gas thoang thoảng trong bếp là thứ nhiều người từng gặp và thường xử lý theo phản xạ. Tập này mình nói vì sao một số phản xạ quen thuộc lại là nguyên nhân của những vụ nổ.
Gas bếp là gì và vì sao vốn không mùi?
Gas đóng bình dùng trong gia đình ở Việt Nam là khí dầu mỏ hoá lỏng, chủ yếu là hỗn hợp hai chất propan và butan. Trong bình, dưới áp suất, chúng ở dạng lỏng. Khi mở van, áp suất giảm, chất lỏng hoá hơi thành khí và đi lên bếp.
Propan và butan là những phân tử chỉ gồm cacbon và hiđrô, không có nhóm nguyên tử nào kích thích được thụ thể mùi của mũi người ở nồng độ thấp. Nếu để nguyên, gas rò rỉ sẽ lan khắp bếp mà không ai hay biết.
Vì vậy nhà sản xuất cố ý thêm vào một chất tạo mùi, thường là các hợp chất chứa lưu huỳnh như etyl mecaptan. Mũi người cực kỳ nhạy với nhóm chất này, chỉ một lượng rất rất nhỏ trong không khí đã ngửi thấy. Mùi của nó khiến người ta nghĩ ngay đến thứ gì đó không ổn.
Nói cách khác, mùi gas là một chuông báo động được thiết kế bằng hoá học. Chất tạo mùi không giúp bếp cháy tốt hơn, nó chỉ có một nhiệm vụ là làm bạn sợ.
Vì sao gas rò lại đọng sát sàn?
Hơi gas đóng bình nặng hơn không khí. Khi rò rỉ, nó không bay lên trần như khói, mà chảy xuống, lan dọc theo sàn, đọng ở chỗ thấp như gầm tủ bếp, góc nhà, hố ga, tầng hầm.
Điều này có hai hệ quả. Thứ nhất, người đứng có thể ngửi thấy mùi nhẹ, trong khi nồng độ sát sàn đã cao hơn nhiều. Thứ hai, những thiết bị ở thấp như ổ cắm sát chân tường, mô tơ tủ lạnh, quạt sàn có thể nằm ngay trong vùng nguy hiểm.
Gas chỉ cháy nổ khi nồng độ của nó trong không khí nằm trong một khoảng nhất định, chỉ cần vài phần trăm là đủ. Ít quá thì không cháy, nhiều quá thì thiếu ôxy cũng không cháy. Nhưng ở ranh giới vùng gas loang ra, luôn có những chỗ rơi đúng vào khoảng nguy hiểm.
Khi gặp tia lửa trong khoảng đó, cả khối khí bùng cháy gần như tức thì, giãn nở mạnh, gây ra vụ nổ. Đó là lý do phải để gas thoát ra ngoài trước khi có bất kỳ tia lửa nào.
Những thứ có thể đánh lửa mà bạn không ngờ
Giờ mình nói sang danh sách đáng nhớ nhất. Bật hoặc tắt công tắc đèn, công tắc quạt đều có thể tạo một tia lửa điện nhỏ bên trong công tắc. Rút phích cắm ra khỏi ổ điện cũng vậy. Bấm chuông cửa, bật đèn pin loại cũ cũng có thể.
Tủ lạnh, máy bơm nước, máy điều hoà có rơle tự đóng ngắt, có thể tạo tia lửa khi tự khởi động. Bạn không điều khiển được những thiết bị này, càng là lý do để mở cửa thoát gas nhanh.
Hiển nhiên, mọi ngọn lửa đều nguy hiểm: bật lửa, diêm, bếp đang cháy, nhang trên bàn thờ, điếu thuốc. Người hàng xóm đang hút thuốc bên cửa sổ cạnh nhà cũng có thể là nguồn lửa.
Có lời khuyên không dùng điện thoại trong vùng có gas. Rủi ro từ điện thoại di động thường được coi là thấp, nhưng gọi điện từ bên ngoài nhà vẫn là cách thận trọng và tiện hơn, vì bạn cũng cần ra ngoài.
Các bước khi ngửi thấy mùi gas
Bước một, giữ nguyên trạng thái mọi công tắc điện, không bật, không tắt, không rút phích cắm. Dập ngay mọi ngọn lửa đang có nếu làm được an toàn.
Bước hai, khoá van bình gas. Đây là thao tác cơ học, không tạo tia lửa. Bước ba, mở toang cửa sổ, cửa ra vào để gió đẩy gas ra ngoài. Không bật quạt điện hay máy hút mùi, vì chúng có mô tơ và công tắc.
Bước bốn, đưa mọi người và vật nuôi ra khỏi nhà. Ra tới nơi an toàn rồi mới gọi điện cho đơn vị cung cấp gas, thợ sửa chữa, hoặc gọi lực lượng cứu hoả một một bốn nếu mùi nồng, không khoá được van hoặc có cháy.
Bước năm, chỉ quay vào khi mùi gas đã hết hẳn và nguyên nhân rò rỉ đã được kiểm tra, sửa chữa. Không tự thử lại bếp để xem còn rò không.
Phòng rò rỉ gas: dây dẫn, van và nước xà phòng
Chỗ rò rỉ hay gặp nhất là dây dẫn gas và các mối nối. Dây cao su lão hoá theo thời gian, bị chuột cắn, bị gập, bị nhiệt từ bếp làm chai cứng, nứt chân chim. Kiểm tra dây định kỳ, thay khi thấy cứng, nứt, phồng, và theo khuyến cáo của nhà cung cấp.
Cách kiểm tra rò rỉ đơn giản và an toàn là dùng nước xà phòng. Pha nước xà phòng đặc, quét lên các mối nối, van, dọc dây dẫn khi van đang mở. Chỗ nào sủi bọt liên tục là chỗ rò. Tuyệt đối không dùng bật lửa để thử, nghe hiển nhiên nhưng vẫn có người làm.
Đặt bình gas đứng thẳng ở nơi thoáng, không nằm ngang, không để trong tủ kín, xa nguồn nhiệt. Khoá van bình khi đi vắng lâu hay trước khi đi ngủ là thói quen tốt.
Thiết bị báo rò rỉ gas đặt ở vị trí thấp gần bếp là khoản đầu tư nhỏ, đặc biệt hữu ích với người cao tuổi, người bị giảm khứu giác. Mũi người cũng có thể mỏi, ở lâu trong mùi nhẹ sẽ không còn nhận ra. Lần tới thoang thoảng mùi bắp cải thối trong bếp, bạn nhớ: đừng chạm vào công tắc nào cả.
Câu hỏi thường gặp
Gas đường ống ở chung cư có giống gas bình không?
Một số chung cư dùng khí dầu mỏ hoá lỏng cấp qua đường ống, một số nơi dùng khí thiên nhiên. Khí thiên nhiên nhẹ hơn không khí nên bay lên trên, nhưng nguyên tắc xử lý khi ngửi thấy mùi vẫn giống nhau.
Ngửi mùi gas có độc không?
Hít một ít gas khi rò rỉ nhẹ thường gây đau đầu, chóng mặt. Nồng độ cao trong không gian kín có thể chiếm chỗ ôxy gây ngạt. Nguy hiểm lớn nhất vẫn là cháy nổ.
Vì sao bình gas sắp hết lại có mùi nặng hơn?
Chất tạo mùi và một số thành phần nặng có xu hướng tích lại ở cuối bình, nên khi gần hết có thể ngửi thấy mùi nặng hơn khi đun. Nếu mùi xuất hiện cả khi bếp tắt thì vẫn phải nghĩ đến rò rỉ.
Bình gas bị đóng băng ngoài vỏ có sao không?
Khi gas hoá hơi nhanh, nó hút nhiệt làm vỏ bình lạnh, có khi đọng sương hay đóng băng nhẹ. Nếu đóng băng ở một điểm cụ thể như van khi bếp tắt, đó có thể là dấu hiệu rò rỉ.
Ngọn lửa gas màu vàng đỏ là sao?
Ngọn lửa tốt có màu xanh. Lửa vàng đỏ, có muội đen thường do bếp bẩn, đầu đốt tắc làm cháy thiếu không khí, sinh nhiều khí độc hơn. Nên vệ sinh hoặc gọi thợ kiểm tra.
