Máy lọc thẩm thấu ngược dùng áp lực đẩy nước qua một lớp màng có lỗ nhỏ đến mức gần như chỉ phân tử nước đi lọt, còn phần lớn muối hoà tan, kim loại và vi khuẩn bị giữ lại rồi xả ra đường nước thải. Cái giá phải trả là nước sau lọc mất gần hết khoáng chất, và một phần nước đầu vào bị bỏ đi.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Gầm bếp nhà nhiều người giờ có một hàng ống lọc trắng và một đường ống xả nước chảy róc rách. Tập này mình mở tủ ra, xem từng lõi lọc đang làm việc gì.
Thẩm thấu là gì và ngược ở chỗ nào?
Thử hình dung một lớp màng ngăn đôi cái hộp. Một bên là nước ngọt, bên kia là nước muối. Màng này cho nước đi qua nhưng không cho muối đi qua. Tự nhiên, nước sẽ chảy từ bên ngọt sang bên mặn, như muốn pha loãng bên mặn cho đều. Đó là thẩm thấu, hiện tượng giúp rễ cây hút nước và làm dưa chuột rỉ nước khi rắc muối.
Dòng chảy tự nhiên ấy tạo ra một áp lực đẩy gọi là áp suất thẩm thấu. Bây giờ, nếu bạn ấn mạnh vào phía nước mặn, mạnh hơn áp suất thẩm thấu, dòng nước sẽ đổi chiều: nước bị ép từ bên mặn sang bên ngọt, còn muối ở lại. Đó là thẩm thấu ngược.
Máy lọc gia đình làm đúng như vậy. Bơm tăng áp đẩy nước máy hay nước giếng vào màng. Phân tử nước len qua, thành nước sạch. Phần nước còn lại mang theo chất bị giữ, chảy ra đường thải.
Cũng chính nguyên lý này, ở quy mô khổng lồ, được dùng để biến nước biển thành nước ngọt ở nhiều nơi khô hạn trên thế giới.
Màng lọc giữ lại những gì?
Lỗ của màng thẩm thấu ngược nhỏ đến mức các nhà sản xuất thường mô tả bằng đơn vị nhỏ hơn micromet cả nghìn lần. Ở cỡ đó, màng giữ lại phần lớn các hạt mang điện như muối ăn, canxi, magiê, nitrat, nhiều kim loại nặng, cùng với vi khuẩn và virus.
Điều đó làm máy lọc thẩm thấu ngược hữu ích ở những nơi nước có vấn đề hoà tan, như nước nhiễm mặn ở vùng ven biển, nước giếng có asen, hay nước quá cứng. Những thứ mà đun sôi và lọc than không làm được.
Tuy vậy, không có màng nào hoàn hảo. Một số chất khí hoà tan và một số phân tử hữu cơ nhỏ có thể lọt qua một phần. Màng cũng có thể bị hỏng, rách, nhất là khi không bảo trì.
Đó là lý do máy tử tế luôn có thêm các lõi trước và sau màng, và vì sao thay lõi đúng hạn không phải là chiêu bán hàng mà là điều kiện để màng làm đúng việc.
Vì sao phải có lõi bông và lõi than trước màng?
Lõi đầu tiên thường là lõi sợi bông nén, giữ lại cát, gỉ sắt, cặn bẩn lớn. Nếu để những hạt này đi thẳng vào màng, chúng sẽ bịt kín bề mặt màng rất nhanh.
Lõi tiếp theo thường là than hoạt tính. Ngoài việc khử mùi, nhiệm vụ quan trọng của nó là khử clo dư trong nước máy. Lý do mang tính hoá học: phần lớn màng thẩm thấu ngược gia đình làm bằng một loại polyme bị clo tấn công, lâu dần màng bị phá huỷ, lỗ to ra, lọc kém đi.
Vì vậy, khi lõi than cũ không thay, clo lọt qua làm hỏng màng, và cái màng đắt nhất máy chết trước tuổi. Nhiều người thấy màng hỏng nhanh mà không biết thủ phạm là lõi than rẻ tiền phía trước.
Sau màng thường có thêm một lõi than nữa để làm vị nước dễ uống hơn, và ở một số máy là lõi bổ sung khoáng. Mỗi lõi có tuổi thọ khác nhau, ghi trong sách hướng dẫn.
Nước thải và chuyện mất khoáng
Giờ mình nói sang hai điều hay bị phàn nàn nhất. Thứ nhất là nước thải. Màng cần một dòng nước chảy liên tục qua bề mặt để cuốn chất bẩn đi, nếu không chúng sẽ đọng lại và làm tắc màng. Vì thế, cứ lọc được một phần nước sạch là có một phần nước bị xả bỏ. Tỉ lệ này khác nhau tuỳ máy và áp lực nước.
Nước thải này đậm đặc hơn nước đầu vào một chút nhưng thường vẫn dùng được để lau nhà, dội nhà vệ sinh, tưới cây cảnh. Nếu nước đầu vào là nước giếng có asen thì không nên dùng nước thải để tưới rau ăn.
Thứ hai là chuyện nước mất khoáng. Nước thẩm thấu ngược có rất ít canxi, magiê. Có người gọi nó là nước chết, nghe đáng sợ nhưng không chính xác. Phần lớn khoáng chất cơ thể cần đến từ thức ăn, không phải từ nước. Với người ăn uống đa dạng, nước ít khoáng nhìn chung không phải mối lo lớn.
Tuy vậy, một số chuyên gia lưu ý rằng ở những người ăn uống thiếu thốn, nguồn khoáng từ nước có ý nghĩa hơn. Và nước rất ít khoáng có vị nhạt, nên một số máy thêm lõi bù khoáng cho dễ uống.
Dùng máy lọc cho đúng
Trước khi mua, nên biết nước nhà mình có vấn đề gì. Nước máy thành phố đạt chuẩn thì một bình lọc than có khi đã đủ cho vị ngon. Nước giếng nhiễm mặn, asen, nitrat thì thẩm thấu ngược mới đáng đồng tiền.
Khi dùng, thay lõi theo lịch, kể cả khi nước vẫn trông trong. Một lõi bão hoà không báo hiệu bằng màu. Bình chứa nước sau lọc cũng cần vệ sinh định kỳ, vì nước đã mất clo nên vi khuẩn có thể phát triển nếu đọng lâu.
Nếu đi vắng dài ngày, khi về nên xả bỏ một lượng nước đầu tiên trước khi uống. Nước nằm im trong máy và đường ống nhiều ngày không còn tươi.
Và nhớ rằng máy lọc thẩm thấu ngược không thay được xét nghiệm. Muốn biết chắc nó đang lọc tốt, cách đơn giản là thỉnh thoảng đo độ dẫn điện bằng bút đo tổng chất rắn hoà tan, hoặc gửi mẫu xét nghiệm. Lần sau nghe tiếng nước thải chảy dưới gầm bếp, bạn sẽ biết đó là chiếc màng đang tự rửa mình.
Câu hỏi thường gặp
Nước lọc thẩm thấu ngược có dùng pha sữa cho trẻ được không?
Nhiều gia đình dùng, nhưng hướng dẫn pha sữa của từng loại và lời khuyên của bác sĩ nhi là căn cứ chính. Nước đã lọc vẫn thường được khuyên đun sôi để nguội khi pha cho trẻ nhỏ.
Bút đo tổng chất rắn hoà tan cho biết gì?
Bút đo độ dẫn điện của nước để ước lượng lượng muối khoáng hoà tan. Con số thấp cho thấy màng đang giữ khoáng tốt, nhưng nó không cho biết có vi khuẩn hay không.
Vì sao nước máy lọc chảy ra yếu dần?
Thường do lõi trước bị tắc, màng bị bám cặn, hoặc áp lực nước đầu vào yếu. Thay lõi đúng hạn và kiểm tra bơm thường giải quyết được.
Máy lọc có làm mất flo trong nước không?
Màng thẩm thấu ngược loại được phần lớn flo nếu nước có. Nguồn flo bảo vệ răng phổ biến nhất hiện nay là kem đánh răng có flo, còn nhu cầu riêng của từng người thì nên hỏi nha sĩ.
Có nên đun sôi nước sau khi lọc thẩm thấu ngược không?
Với máy được bảo trì tốt, nước sau lọc thường đã giữ lại phần lớn vi khuẩn. Nhưng nếu bình chứa lâu ngày không vệ sinh hoặc lõi quá hạn, đun sôi là thêm một lớp an toàn.
