Nhiều viên thuốc được bọc một lớp áo đặc biệt, hoặc được thiết kế để nhả thuốc từ từ trong nhiều giờ. Bẻ hay nghiền chúng có thể khiến thuốc bị axit dạ dày phá huỷ, làm tổn thương dạ dày, hoặc tệ nhất là nhả toàn bộ liều thuốc của cả ngày vào cơ thể cùng một lúc.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Chăm bố mẹ già khó nuốt, hay cho con uống thuốc, nhiều người có thói quen nghiền nhỏ viên thuốc hoà vào nước. Tập này mình kể vì sao với một số viên, đó là một việc nguy hiểm.
Một viên thuốc không chỉ là một cục bột nén
Nhìn bề ngoài, viên thuốc nào cũng trông giống nhau: một viên tròn hay dẹt, trắng hay có màu. Nhưng bên trong, nhiều viên là những công trình hoá học được thiết kế cẩn thận để kiểm soát thuốc được giải phóng ở đâu và lúc nào.
Một viên nén đơn giản chỉ gồm hoạt chất và tá dược ép lại, gặp nước là rã ra. Loại này nhiều khi bẻ được, đặc biệt nếu có vạch chia đôi. Nhưng còn có nhiều dạng khác.
Có viên được bao đường hay bao phim chỉ để che vị đắng, dễ nuốt. Có viên được bao một lớp không tan trong dạ dày mà chỉ tan ở ruột. Có viên được làm thành một khối xốp hay nhiều lớp để nhả thuốc chậm rãi suốt mười hai hay hai mươi bốn giờ.
Bạn không thể phân biệt chúng chỉ bằng mắt. Vì thế quy tắc an toàn là: chưa hỏi dược sĩ thì đừng bẻ, đừng nghiền.
Viên bao tan trong ruột bảo vệ ai?
Dạ dày là một môi trường rất chua. Một số hoạt chất bị axit dạ dày phá huỷ trước khi kịp hấp thu, ví dụ vài loại thuốc giảm tiết axit hay một số men tiêu hoá. Lại có những thuốc gây kích ứng niêm mạc dạ dày nếu tan ra ở đó.
Để giải quyết, người ta bọc viên thuốc bằng một lớp polyme đặc biệt. Lớp này có tính chất hoá học thú vị: nó không tan trong môi trường axit mạnh như dạ dày, nhưng tan khi gặp môi trường ít chua hơn ở ruột non. Viên thuốc đi qua dạ dày nguyên vẹn, xuống ruột mới mở ra.
Nếu bạn bẻ hay nghiền viên này, lớp áo vỡ, hoạt chất tiếp xúc ngay với axit dạ dày. Hoặc là thuốc bị phá huỷ nên mất tác dụng, hoặc là dạ dày bị kích ứng, tuỳ thuốc.
Một số viên nang cũng chứa bên trong những hạt nhỏ được bao tan trong ruột. Mở viên nang ra rắc lên thức ăn có thể được với một số thuốc, nhưng nhai hạt thì không. Cách làm phải theo hướng dẫn cụ thể của từng loại.
Viên giải phóng kéo dài: nguy hiểm nhất khi bị nghiền
Giờ mình nói sang loại cần cẩn thận nhất. Viên giải phóng kéo dài được thiết kế để chứa lượng thuốc đủ cho cả ngày hay nửa ngày, nhưng nhả ra từ từ. Có viên là một khối polyme trương nở chậm, thuốc khuếch tán ra dần. Có viên có màng bọc với lỗ cực nhỏ, thuốc rỉ ra theo áp suất.
Nhờ đó, người bệnh chỉ cần uống một hai lần mỗi ngày, nồng độ thuốc trong máu ổn định, không lên xuống thất thường. Điều này rất quan trọng với thuốc huyết áp, thuốc giảm đau mạnh, thuốc tim mạch, thuốc đái tháo đường.
Khi viên bị nghiền, cấu trúc kiểm soát bị phá. Toàn bộ lượng thuốc của mười hai hay hai mươi bốn giờ được giải phóng gần như cùng lúc. Người bệnh thực chất đang uống một liều cao gấp nhiều lần trong một lần, có thể dẫn đến hạ huyết áp quá mức, hạ đường huyết, ngộ độc thuốc.
Tên các thuốc dạng này thường có thêm vài chữ cái tiếng Anh phía sau, mang nghĩa giải phóng kéo dài hoặc có điều chỉnh. Thấy những chữ đó, hay tờ hướng dẫn ghi không nhai, không nghiền, thì tuyệt đối làm theo.
Khi nào thì được chia viên?
Một số viên thuốc có vạch khắc ở giữa. Vạch này đôi khi để chia liều, đôi khi chỉ để dễ bẻ cho dễ nuốt, và có khi chỉ là trang trí. Chỉ nên chia khi tờ hướng dẫn hoặc dược sĩ xác nhận viên đó được phép chia.
Ngay cả khi được phép, bẻ tay thường cho hai nửa không đều. Với thuốc có khoảng an toàn hẹp, chênh lệch nhỏ cũng có thể đáng kể. Dụng cụ cắt thuốc bán ở nhà thuốc giúp chia đều hơn.
Nghiền thuốc còn tạo ra bụi thuốc. Với một số thuốc như thuốc điều trị ung thư hay vài loại hoóc môn, bụi này không an toàn cho người chăm sóc hít phải hay dính tay, đặc biệt là phụ nữ mang thai.
Với người đặt ống thông dạ dày, việc nghiền thuốc là chuyện thường gặp trong chăm sóc, nhưng phải theo hướng dẫn của dược sĩ lâm sàng hay điều dưỡng, vì không phải thuốc nào cũng nghiền được.
Người khó nuốt thì làm sao?
Người già, người sau đột quỵ, trẻ nhỏ đều có thể khó nuốt viên thuốc. Thay vì tự nghiền, hãy nói thẳng với bác sĩ hoặc dược sĩ: người nhà mình khó nuốt, có dạng thuốc nào khác không. Nhiều thuốc có dạng siro, dạng cốm, dạng viên tan trong miệng hay viên nhỏ hơn.
Một vài mẹo nuốt có thể giúp: ngồi thẳng, uống một ngụm nước trước để làm ướt họng, đặt viên thuốc lên lưỡi rồi uống nước, hơi cúi cằm khi nuốt. Với viên nang, có người thấy dễ nuốt hơn khi cúi đầu nhẹ, vì viên nang nhẹ nổi lên phía họng.
Không trộn thuốc vào cháo nóng, sữa nóng mà không hỏi trước, vì nhiệt và một số thực phẩm có thể ảnh hưởng thuốc. Và nếu trộn vào thức ăn, phải cho ăn hết phần đó, nếu không sẽ không đủ liều.
Một hộp chia thuốc theo ngày là công cụ tuyệt vời cho người chăm sóc, miễn là thuốc được bỏ nguyên viên. Lần tới cầm vỉ thuốc của bố mẹ, bạn thử đọc kỹ dòng chữ nhỏ phía sau tên thuốc, đó có thể là một lời dặn quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Có thể nhai viên thuốc nếu không nuốt được không?
Chỉ khi thuốc đó được thiết kế dạng nhai hoặc dược sĩ xác nhận là được. Viên bao tan trong ruột và viên giải phóng kéo dài thì không được nhai.
Mở viên nang ra pha nước uống có được không?
Tuỳ thuốc. Một số viên nang có thể mở ra rắc vào thức ăn mềm theo hướng dẫn, một số thì không. Hỏi dược sĩ trước khi làm.
Vì sao một số viên thuốc có mùi khó chịu khi bẻ ra?
Lớp bao bên ngoài thường che mùi vị của hoạt chất. Khi bẻ ra, mùi vị thật của thuốc lộ ra, đó cũng là lý do nhiều viên được bao phim.
Viên thuốc bị nứt trong vỉ có uống được không?
Nếu là viên bao tan trong ruột hay giải phóng kéo dài thì lớp bảo vệ có thể đã hỏng. Nên hỏi dược sĩ, và an toàn hơn là dùng viên nguyên vẹn khác.
Trẻ em uống thuốc người lớn bẻ nhỏ có được không?
Không nên tự làm. Liều cho trẻ tính theo cân nặng và tuổi, và nhiều thuốc người lớn không phù hợp cho trẻ. Hỏi bác sĩ nhi hoặc dược sĩ để có dạng thuốc phù hợp.
