Asen có sẵn tự nhiên trong một số tầng đất đá trầm tích, và nó tan vào nước giếng khoan mà không để lại màu, mùi hay vị gì. Cách duy nhất để biết nước nhà mình có asen hay không là xét nghiệm, và cần nhớ rằng đun sôi không làm asen mất đi.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Ở nhiều vùng nông thôn, giếng khoan là nguồn nước chính, và nước trông trong veo nên ít ai nghĩ đến chuyện kiểm tra. Hôm nay mình nói về một chất không ai nhìn thấy, nhưng đáng để mỗi gia đình dùng nước giếng biết rõ.
Asen trong nước ngầm từ đâu ra?
Asen là một nguyên tố có mặt tự nhiên trong vỏ Trái Đất, ở dạng bám vào các hạt khoáng, đặc biệt là các hạt có sắt. Trong nhiều vùng đồng bằng châu thổ trẻ, các lớp phù sa do sông bồi đắp chứa một lượng asen như vậy.
Khi nước ngầm nằm lâu trong những tầng này, điều kiện thiếu ôxy cùng với chất hữu cơ phân huỷ làm các khoáng sắt bị hoà tan. Asen đang bám trên đó được giải phóng theo, đi vào nước. Nói cách khác, asen không phải do ai đổ xuống, mà là do địa chất.
Ở Việt Nam, nhiều khảo sát đã ghi nhận nước ngầm nhiễm asen ở một số khu vực thuộc đồng bằng sông Hồng, và cả một số nơi ở đồng bằng sông Cửu Long. Nhưng mức độ thay đổi rất lớn giữa các giếng, có khi hai giếng cách nhau vài chục mét cho kết quả khác hẳn.
Chính vì sự thất thường đó, kết quả xét nghiệm giếng nhà hàng xóm không nói được gì chắc chắn cho giếng nhà bạn.
Vì sao không thể tự nhận biết bằng giác quan?
Nước nhiễm sắt có mùi tanh, để lâu ngả vàng, váng gỉ. Nước nhiễm mangan có thể để lại vết đen. Những thứ đó mắt mũi nhận ra được. Asen thì không. Ở mức có hại cho sức khoẻ khi uống lâu dài, nước nhiễm asen vẫn trong, không mùi, không vị.
Điều này tạo ra một cái bẫy tâm lý. Nhiều gia đình lắp giàn mưa, bể lọc cát để xử lý sắt, thấy nước hết tanh, hết vàng, liền yên tâm nước đã sạch. Thực ra nước sạch sắt chưa chắc đã sạch asen.
Tác hại của asen cũng không đến ngay. Uống nước nhiễm asen trong nhiều năm có liên quan đến các tổn thương da như dày sừng ở lòng bàn tay, bàn chân, đốm sạm da, và làm tăng nguy cơ một số bệnh ung thư cùng bệnh tim mạch. Vì đến chậm, người ta thường không liên hệ được bệnh với nguồn nước.
Tổ chức Y tế Thế giới đưa ra mức hướng dẫn cho asen trong nước uống là mười microgam trong một lít. Đó là một lượng rất nhỏ, chỉ máy phân tích hoặc bộ thử chuyên dụng mới phát hiện được.
Đun sôi có làm hết asen không?
Đây là hiểu lầm nguy hiểm nhất. Đun sôi diệt vi khuẩn rất tốt, nhưng asen là một nguyên tố, không phải sinh vật, nên nhiệt không phá huỷ được nó. Nó cũng không bay hơi theo hơi nước ở nhiệt độ sôi.
Ngược lại, khi đun lâu, nước bay hơi bớt, lượng asen còn lại trong nồi đậm đặc hơn một chút. Nên với nước nhiễm asen, đun sôi không giải quyết được mà còn có thể làm tệ hơn.
Điều này cũng đúng với nấu cơm, nấu canh. Gạo nấu bằng nước nhiễm asen sẽ hấp thụ một phần asen trong nước. Vì thế nếu giếng nhà bạn có asen, nước dùng để ăn uống và nấu nướng là thứ cần thay đầu tiên.
Còn tắm giặt bằng nước nhiễm asen ở mức vừa phải thì rủi ro thấp hơn nhiều, vì asen hấp thụ qua da rất ít so với qua đường ăn uống. Nhưng mức cụ thể nên hỏi cán bộ y tế dự phòng khi có kết quả xét nghiệm.
Giàn mưa và bể lọc cát lọc được bao nhiêu asen?
Giờ mình nói sang một tin vui có điều kiện. Nhiều gia đình ở đồng bằng Bắc Bộ dùng hệ giàn mưa và bể lọc cát để xử lý sắt. Khi nước phun qua giàn mưa, sắt gặp ôxy, chuyển thành gỉ sắt không tan.
Điều may mắn là asen rất thích bám vào gỉ sắt. Khi gỉ sắt được giữ lại trong lớp cát, nó kéo theo một phần asen. Các nghiên cứu về bể lọc cát hộ gia đình ở Việt Nam cho thấy cách này loại được một phần đáng kể asen, nhất là khi nước có nhiều sắt.
Nhưng chữ điều kiện rất quan trọng. Hiệu quả phụ thuộc tỉ lệ sắt so với asen, cách vận hành, độ dày lớp cát, việc thau rửa bể. Có giếng lọc xong vẫn còn asen vượt mức. Không xét nghiệm nước sau lọc thì không biết được.
Các thiết bị lọc chuyên dụng như máy lọc thẩm thấu ngược hay vật liệu hấp phụ asen có thể loại bỏ asen tốt hơn, nhưng cần đúng loại, thay lõi đúng hạn, và cũng nên kiểm tra nước sau lọc.
Xét nghiệm nước giếng ở đâu và khi nào?
Nếu nhà bạn dùng nước giếng khoan để ăn uống, hãy xét nghiệm ít nhất một lần, và làm lại khi khoan giếng mới hay thấy nước thay đổi. Trung tâm kiểm soát bệnh tật cấp tỉnh hoặc các phòng thí nghiệm có chức năng phân tích nước thường nhận mẫu.
Khi lấy mẫu, hãy hỏi trước nơi xét nghiệm về cách lấy, loại chai, thời gian gửi. Lấy sai cách có thể cho kết quả sai. Nên xin xét nghiệm cả mẫu nước trước lọc và sau lọc để biết hệ thống lọc nhà mình làm được bao nhiêu.
Ở một số địa phương, chính quyền và ngành y tế đã từng triển khai chương trình thử nhanh asen cho giếng của dân. Hỏi trạm y tế xã là cách bắt đầu nhanh nhất.
Nếu kết quả có asen vượt mức, đừng hoảng. Hãy chuyển sang nguồn nước an toàn cho ăn uống, như nước máy, nước mưa hứng sạch, hoặc nước đã qua thiết bị lọc được kiểm chứng. Một tờ kết quả xét nghiệm có thể là món quà sức khoẻ lớn nhất mà bạn mua cho cả nhà với giá rất rẻ.
Câu hỏi thường gặp
Nước giếng đào có bị nhiễm asen như giếng khoan không?
Giếng đào lấy nước tầng nông, thường giàu ôxy hơn nên asen ít hoà tan hơn, nhưng lại dễ nhiễm vi khuẩn từ bề mặt. Mỗi loại giếng có rủi ro riêng, xét nghiệm vẫn là cách chắc chắn.
Giếng khoan càng sâu càng an toàn với asen phải không?
Không nhất thiết. Asen phụ thuộc vào tầng địa chất mà giếng lấy nước, có vùng tầng sâu sạch hơn, có vùng ngược lại. Chỉ xét nghiệm mới trả lời được cho giếng cụ thể.
Cây trồng tưới nước nhiễm asen có hấp thụ asen không?
Có, một số cây như lúa có thể hấp thụ asen từ đất và nước tưới. Mức độ phụ thuộc lượng asen và loại cây. Nếu nghi ngờ, nên hỏi cán bộ nông nghiệp và y tế địa phương.
Uống nước nhiễm asen thời gian ngắn có sao không?
Tác hại của asen trong nước chủ yếu đến từ việc uống kéo dài nhiều năm. Nếu bạn lo lắng về sức khoẻ sau thời gian dùng nước nhiễm asen, hãy đi khám và kể rõ cho bác sĩ.
Lọc nước bằng than hoạt tính có loại được asen không?
Than hoạt tính thông thường loại asen kém. Nó tốt cho clo và mùi vị, không phải lựa chọn cho asen. Cần vật liệu hoặc thiết bị được thiết kế riêng cho asen.
