Bưởi chùm chứa một nhóm chất làm tê liệt một enzyme ở thành ruột, enzyme vốn có nhiệm vụ phân huỷ bớt một số thuốc trước khi chúng vào máu. Khi enzyme bị chặn, nhiều thuốc lọt vào máu hơn dự tính, có trường hợp tới mức gây tác dụng phụ đáng kể.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Một ly nước ép bưởi chùm buổi sáng nghe rất lành mạnh, và với đa số người thì đúng là vậy. Nhưng với người đang uống một số loại thuốc, đó là câu chuyện hoá học đáng biết. Tập này không thay lời khuyên của dược sĩ, mà giúp bạn biết nên hỏi gì.
Một phát hiện tình cờ
Câu chuyện bắt đầu một cách khá tình cờ vào cuối thế kỷ hai mươi. Một nhóm nghiên cứu ở Canada muốn tìm hiểu tương tác giữa rượu và một loại thuốc huyết áp. Để che vị rượu trong đồ uống thử nghiệm, họ pha với nước ép bưởi chùm.
Kết quả bất ngờ là nồng độ thuốc trong máu người tham gia cao hơn nhiều so với dự kiến. Thủ phạm hoá ra không phải rượu, mà là nước bưởi. Từ đó, hàng loạt nghiên cứu tiếp theo được thực hiện, và danh sách thuốc bị ảnh hưởng dần dài ra.
Đây là một ví dụ đẹp về khoa học: một chi tiết tưởng chỉ để che vị lại mở ra cả một lĩnh vực nghiên cứu về tương tác giữa thức ăn và thuốc.
Ngày nay, tờ hướng dẫn của nhiều thuốc có ghi cảnh báo về bưởi chùm, và đây là một trong những tương tác thực phẩm và thuốc được biết đến rộng rãi nhất.
Enzyme ở thành ruột làm việc thế nào?
Khi bạn uống một viên thuốc, hoạt chất phải đi qua thành ruột rồi qua gan trước khi vào tuần hoàn chung. Trên đường đi, có những enzyme đứng gác, phân huỷ một phần thuốc. Một trong những enzyme quan trọng nhất thuộc một họ enzyme có tên khoa học khá dài, các dược sĩ hay gọi tắt bằng mã số.
Với một số thuốc, enzyme ở thành ruột phân huỷ một phần rất lớn lượng thuốc uống vào, chỉ phần nhỏ còn lại vào được máu. Các nhà sản xuất đã tính sẵn điều này khi định liều. Nói cách khác, liều in trên hộp là liều dành cho một thành ruột có enzyme hoạt động bình thường.
Bưởi chùm chứa một nhóm chất tên là furanocoumarin. Những chất này gắn vào enzyme ở thành ruột và làm hỏng nó, không phải tạm thời mà vô hiệu hoá luôn. Cơ thể phải tự tổng hợp enzyme mới để thay, việc này mất khoảng một ngày hoặc hơn.
Khi lớp lính gác bị loại khỏi vòng chiến, phần thuốc lẽ ra bị phân huỷ nay đi thẳng vào máu. Nồng độ thuốc tăng lên, tác dụng mạnh hơn, và tác dụng phụ cũng vậy.
Vì sao uống cách giờ không giải quyết được?
Giờ mình nói sang một hiểu lầm phổ biến. Nhiều người nghĩ chỉ cần uống thuốc buổi sáng và ăn bưởi buổi chiều là ổn, như cách uống thuốc cách bữa ăn. Với bưởi chùm thì không như vậy.
Vì enzyme đã bị phá hỏng và cơ thể cần khoảng một ngày hay lâu hơn để thay mới, tác động của một ly nước bưởi có thể kéo dài sang tận hôm sau. Uống cách vài giờ không đủ để thoát.
Mức độ tương tác còn phụ thuộc lượng bưởi, loại bưởi, cách chế biến, và từng người, vì lượng enzyme ở ruột mỗi người khác nhau. Có người bị ảnh hưởng mạnh, có người ít.
Đó là lý do nhiều tờ hướng dẫn và nhiều dược sĩ khuyên người đang dùng thuốc bị ảnh hưởng nên tránh hẳn bưởi chùm trong suốt thời gian điều trị, thay vì cố tính giờ.
Những nhóm thuốc nào hay bị ảnh hưởng?
Không phải thuốc nào cũng bị ảnh hưởng. Chỉ những thuốc được enzyme ở thành ruột này phân huỷ nhiều mới chịu tác động đáng kể. Danh sách cụ thể dài và thay đổi theo hiểu biết mới, nên mình không liệt kê từng thuốc ở đây.
Một số nhóm thường được nhắc đến gồm vài thuốc hạ mỡ máu nhóm statin, một số thuốc chẹn kênh canxi dùng cho huyết áp, một số thuốc ức chế miễn dịch, vài thuốc chống loạn nhịp và một số thuốc tác động lên thần kinh. Nhưng ngay trong cùng một nhóm, có thuốc bị ảnh hưởng, có thuốc không.
Ngoài ra, có một kiểu tương tác ngược lại: nước ép bưởi chùm và một số nước ép trái cây khác có thể làm giảm hấp thu của vài loại thuốc, do chặn những kênh vận chuyển đưa thuốc qua thành ruột. Thuốc khi đó yếu đi.
Vì sự phức tạp ấy, cách chắc chắn nhất là hỏi dược sĩ khi nhận thuốc: thuốc này có tương tác với bưởi chùm hay nước ép trái cây nào không.
Còn bưởi ta, cam và những trái cây khác?
Bưởi chùm là loài lai, có quan hệ họ hàng gần với bưởi ta. Bưởi ta cũng chứa furanocoumarin, dù lượng có thể khác nhau tuỳ giống. Đã có những báo cáo ca bệnh cho thấy bưởi ta có thể gây tương tác tương tự với một số thuốc, dù dữ liệu ít hơn bưởi chùm.
Cam chua dùng làm mứt ở một số nước cũng chứa các chất này, trong khi cam ngọt thông thường thì ít hơn nhiều. Chanh, quýt nhìn chung chưa được ghi nhận gây tương tác kiểu này một cách đáng kể.
Vì vậy, nếu thuốc bạn đang dùng có cảnh báo về bưởi chùm, cách thận trọng là hỏi dược sĩ luôn về bưởi ta, nhất là vào mùa bưởi khi nhiều nhà ăn bưởi hằng ngày.
Điều quan trọng là đừng tự ý ngừng thuốc vì lo tương tác, cũng đừng hoảng nếu đã lỡ ăn vài múi. Hãy hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ. Lần tới cầm tờ hướng dẫn sử dụng thuốc, bạn thử đọc kỹ mục tương tác, có khi bạn sẽ bất ngờ với một dòng chữ về trái cây.
Câu hỏi thường gặp
Uống thuốc với nước gì là an toàn nhất?
Nước lọc là lựa chọn được khuyên nhiều nhất cho phần lớn thuốc. Sữa, trà, cà phê, nước ép và rượu đều có thể ảnh hưởng tới một số thuốc nhất định.
Nếu lỡ uống nước bưởi chùm khi đang dùng thuốc thì làm gì?
Đừng tự ngừng thuốc. Hãy hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ về loại thuốc cụ thể của bạn, và để ý các dấu hiệu bất thường như chóng mặt, đau cơ, tim đập nhanh để báo cho họ.
Ăn múi bưởi có khác uống nước ép không?
Cả hai đều chứa các chất gây tương tác. Mức độ phụ thuộc lượng ăn vào, nên ăn trái cũng cần thận trọng như uống nước ép nếu thuốc có cảnh báo.
Vì sao mỗi người bị ảnh hưởng khác nhau?
Vì lượng enzyme ở thành ruột của mỗi người khác nhau, và cách cơ thể xử lý thuốc cũng khác. Người vốn có nhiều enzyme sẽ chịu ảnh hưởng nhiều hơn khi enzyme bị chặn.
Thuốc bôi ngoài da có bị bưởi chùm ảnh hưởng không?
Tương tác chủ yếu xảy ra ở thành ruột, nên thuốc bôi ngoài da thường không bị ảnh hưởng theo cơ chế này. Nếu không chắc, hãy hỏi dược sĩ.
