Mỹ phẩm có chứa nước bắt buộc phải có hệ bảo quản, nếu không vi khuẩn và nấm mốc có thể mọc trong lọ chỉ sau vài tuần mở nắp. Paraben là một trong những nhóm chất bảo quản được nghiên cứu nhiều nhất, và nhãn không paraben chỉ có nghĩa là nhà sản xuất đã dùng một chất bảo quản khác thay vào.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Đi qua quầy mỹ phẩm, chữ không paraben in to như một tấm huy chương. Tập này mình hỏi một câu đơn giản: nếu không có paraben, thì cái gì đang giữ cho hũ kem của bạn không thành đĩa thạch nuôi vi khuẩn?
Một hũ kem là bữa tiệc cho vi khuẩn
Kem dưỡng, sữa rửa mặt, dầu gội phần lớn là nước, cộng thêm dầu, đường, protein, chiết xuất thực vật. Đó là đúng những gì vi khuẩn và nấm mốc cần để sinh sôi. Nhiệt độ phòng ở Việt Nam lại ấm quanh năm, càng thuận lợi.
Mỗi lần bạn mở nắp, nhúng ngón tay vào hũ, không khí và vi sinh vật từ da tay rơi vào. Nước trong phòng tắm bắn vào miệng chai. Trong vài tuần đến vài tháng sử dụng, sản phẩm liên tục bị đưa thêm mầm bệnh.
Mỹ phẩm bị nhiễm khuẩn không chỉ hỏng mùi, tách lớp. Nó có thể gây nhiễm trùng da, đặc biệt nguy hiểm với sản phẩm dùng quanh mắt hoặc cho da có vết thương. Đã có nhiều đợt thu hồi mỹ phẩm trên thế giới vì nhiễm khuẩn.
Chất bảo quản có mặt để ngăn chuyện đó. Chúng không làm sản phẩm vô trùng, mà giữ cho vi sinh vật lọt vào không thể nhân lên tới mức nguy hiểm trong suốt thời gian dùng.
Paraben là gì và vì sao bị lo ngại?
Paraben là một nhóm chất có cấu trúc gần giống nhau, gồm methylparaben, propylparaben và vài người anh em khác. Chúng được dùng trong mỹ phẩm, thực phẩm và thuốc từ rất lâu vì rẻ, hiệu quả ở nồng độ thấp, ít gây dị ứng.
Nỗi lo bắt đầu khi có những nghiên cứu phát hiện paraben có hoạt tính giống hoóc môn nữ estrogen trong ống nghiệm, và một nghiên cứu nhỏ tìm thấy paraben trong mô ung thư vú. Thông tin này lan rất nhanh trên báo chí và mạng.
Điều ít được nhắc là hoạt tính giống estrogen của paraben yếu hơn estrogen tự nhiên của cơ thể rất nhiều lần, và việc tìm thấy một chất trong mô không chứng minh chất đó gây bệnh. Các cơ quan quản lý mỹ phẩm lớn đã xem xét lại, giới hạn nồng độ một số paraben và cấm vài loại ít được nghiên cứu, nhưng vẫn cho phép những loại phổ biến ở mức quy định.
Nói cách khác, khoa học đã phản ứng bằng cách siết lại cho chặt, chứ không kết luận rằng paraben ở mức cho phép là nguy hiểm. Đây là chỗ mà nỗi sợ trên thị trường đi xa hơn bằng chứng.
Nhãn không paraben thật ra nghĩa là gì?
Khi một sản phẩm có nước ghi không paraben, nó vẫn cần bảo quản. Nhà sản xuất sẽ dùng chất khác như phenoxyethanol, axit benzoic và muối của nó, axit sorbic, hoặc các hỗn hợp mới.
Những chất thay thế này đều có hồ sơ an toàn riêng, cái thì tốt, cái thì có nhược điểm. Một bài học từng xảy ra là khi nhiều sản phẩm chuyển khỏi paraben, một chất bảo quản thay thế được dùng rộng rãi đã gây ra làn sóng dị ứng da tiếp xúc ở nhiều nước, buộc các cơ quan quản lý phải hạn chế nó.
Thế nên không paraben không tự động có nghĩa là lành hơn. Đôi khi nó chỉ là đổi một chất được nghiên cứu kỹ lấy một chất ít dữ liệu hơn.
Có những sản phẩm thật sự không cần chất bảo quản theo nghĩa thông thường: sản phẩm không có nước như dầu nguyên chất, sáp, son thỏi, hoặc sản phẩm đóng gói từng liều dùng một lần. Với chúng, nhãn không chất bảo quản là hợp lý.
Mỹ phẩm tự làm ở nhà và cái bẫy không bảo quản
Giờ mình nói sang trào lưu tự làm mỹ phẩm từ nguyên liệu bếp: kem dưỡng từ nha đam, mặt nạ sữa chua, nước hoa hồng tự nấu. Ý tưởng rất dễ thương, nhưng về hoá học đó là những môi trường nuôi vi sinh vật lý tưởng.
Sản phẩm tự làm có nước mà không có hệ bảo quản thì nên coi như thực phẩm tươi: làm lượng nhỏ, cất tủ lạnh, dùng trong vài ngày. Thấy mùi chua lạ, đổi màu, tách lớp, nổi đốm thì bỏ ngay.
Đừng tự thêm chất bảo quản mua lẻ trên mạng theo kiểu ước chừng. Mỗi chất có nồng độ hiệu quả và nồng độ an toàn riêng, quá ít thì không bảo vệ, quá nhiều thì kích ứng. Người làm công thức chuyên nghiệp phải thử thách sản phẩm bằng cách cố ý cấy vi sinh vật vào rồi theo dõi nhiều tuần.
Đặc biệt không tự làm sản phẩm dùng cho vùng mắt, cho trẻ nhỏ hay cho da đang có vết thương.
Giữ mỹ phẩm sạch lâu hơn
Trên bao bì nhiều mỹ phẩm có một biểu tượng hình hũ kem mở nắp kèm một con số và chữ M, ví dụ mười hai M. Đó là số tháng nên dùng hết sau khi mở nắp. Con số này thường ngắn hơn hạn sử dụng in trên hộp, vì hạn sử dụng tính cho sản phẩm còn niêm phong.
Chọn bao bì dạng tuýp hay chai có vòi bơm giúp sản phẩm ít tiếp xúc với tay và không khí hơn hũ mở miệng. Nếu dùng hũ, hãy lấy kem bằng thìa nhỏ sạch, khô thay vì nhúng ngón tay.
Đóng nắp ngay sau khi dùng, không để mỹ phẩm trên bồn rửa nơi nước bắn vào thường xuyên, và không thêm nước vào chai sữa rửa mặt khi sắp hết để dùng cho kéo dài. Pha loãng như vậy làm hệ bảo quản yếu đi.
Mascara và bút kẻ mắt là những thứ nên thay thường xuyên nhất, vì chúng tiếp xúc trực tiếp với mắt. Lần tới thấy chữ không paraben, bạn thử lật ra sau đọc bảng thành phần, tìm xem người thay thế là ai.
Câu hỏi thường gặp
Mỹ phẩm hết hạn nhưng trông vẫn bình thường có dùng được không?
Không nên. Hệ bảo quản có thể đã suy yếu và vi sinh vật có thể đã phát triển dù chưa thấy bằng mắt. Riêng sản phẩm dùng quanh mắt thì càng không nên tiếc.
Vì sao có mỹ phẩm phải để tủ lạnh?
Một số sản phẩm dùng ít hoặc không dùng chất bảo quản, hoặc chứa hoạt chất kém bền như một số dạng vitamin C. Nhiệt độ thấp làm chậm cả vi sinh vật lẫn phản ứng phân huỷ.
Dị ứng chất bảo quản biểu hiện thế nào?
Thường là đỏ, ngứa, nổi mẩn ở vùng thoa sản phẩm, có thể xuất hiện sau vài lần dùng. Bác sĩ da liễu có thể làm thử nghiệm áp da để tìm đúng chất gây dị ứng.
Chiết xuất thiên nhiên có thay được chất bảo quản không?
Một số tinh dầu và chiết xuất có tính kháng khuẩn, nhưng thường cần nồng độ cao mới đủ, và ở nồng độ đó chúng hay gây kích ứng. Chúng ít khi thay được hoàn toàn hệ bảo quản đã được kiểm chứng.
Dầu tẩy trang và son dưỡng có cần chất bảo quản không?
Sản phẩm không chứa nước khó bị vi khuẩn phát triển hơn, nên nhiều sản phẩm như vậy dùng ít hoặc không dùng chất bảo quản. Chúng vẫn có thể bị ôi do dầu bị ôxy hoá, nên vẫn có hạn dùng.
