Túi chườm lạnh tức thì có một túi nước nhỏ nằm bên trong, khi bạn bóp mạnh cho túi nước vỡ ra, nước hoà tan một loại muối có tính thu nhiệt, hút nhiệt từ xung quanh nên cả túi lạnh đi. Túi sưởi nóng thì làm ngược lại bằng phản ứng toả nhiệt, như bột sắt gỉ dần trong không khí, hay một dung dịch muối quá bão hoà đột ngột kết tinh.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Trong hộp cứu thương của đội bóng, trong túi áo khoác của người đi Sa Pa mùa đông, những chiếc túi nhỏ này là hoá học bỏ túi đúng nghĩa. Tập này mình kể chúng làm việc thế nào và cần lưu ý gì.
Hoà tan cũng có thể nóng hoặc lạnh
Khi một chất rắn tan vào nước, có hai việc xảy ra cùng lúc. Các hạt trong tinh thể phải tách khỏi nhau, việc này tốn năng lượng. Rồi các hạt được phân tử nước bao quanh, việc này giải phóng năng lượng.
Nếu phần tốn nhiều hơn phần giải phóng, quá trình hoà tan lấy nhiệt từ xung quanh, nước lạnh đi. Ta gọi là thu nhiệt. Nếu ngược lại, nước nóng lên, gọi là toả nhiệt.
Bạn có thể đã từng cảm nhận điều này. Hoà một thìa phân urê vào cốc nước, thành cốc lạnh đi rõ. Còn như ở tập về thuốc thông cống, xút tan vào nước thì nóng bỏng tay.
Túi chườm tức thì tận dụng đúng hiện tượng đơn giản ấy, chỉ là đóng gói sao cho chất rắn và nước nằm tách nhau cho tới khi bạn cần.
Túi chườm lạnh tức thì
Bên trong túi chườm lạnh tức thì là hạt muối khô, thường là amoni nitrat hoặc urê, và một túi nhỏ đựng nước. Khi bạn bóp mạnh hoặc gập túi theo hướng dẫn, túi nước vỡ, nước tràn ra hoà tan muối. Hoà tan thu nhiệt, túi lạnh đi trong vài giây.
Túi có thể lạnh xuống mức gần như nước đá, giữ lạnh khoảng mười lăm đến hai mươi phút, đủ cho một lần chườm sơ cứu trên sân bóng hay trong chuyến đi xa không có tủ lạnh.
Nhược điểm là chỉ dùng được một lần, và lạnh không lâu bằng túi gel để tủ đông. Nếu có tủ lạnh gần đó, túi đá hay túi gel lạnh vẫn tiện và rẻ hơn.
Túi đã dùng nên bỏ theo hướng dẫn trên bao bì. Không cắt túi ra, không cho trẻ nghịch, không để dung dịch bên trong dính vào mắt hay rơi vào thức ăn.
Miếng dán và túi sưởi dùng một lần: sắt gỉ có kiểm soát
Những túi sưởi tay và miếng dán giữ nhiệt dùng một lần mà người đi vùng lạnh hay mua có bên trong bột sắt mịn, muối, than hoạt tính, một chất giữ nước và một chất độn xốp. Túi được bọc trong vỏ kín khí.
Khi xé vỏ ngoài, không khí lọt qua lớp vải thoáng vào bên trong. Bột sắt bị ôxy hoá, tức là gỉ, và quá trình gỉ toả nhiệt. Bình thường sắt gỉ rất chậm nên mình không cảm thấy ấm. Ở đây sắt được nghiền mịn để có diện tích bề mặt lớn, muối giúp phản ứng nhanh hơn, than hoạt tính giữ không khí và phân tán nhiệt đều.
Nhờ vậy túi ấm lên dần và giữ ấm trong nhiều giờ. Đó cũng là lý do chiếc túi cứng lại thành cục khi đã dùng xong: bột sắt đã biến thành gỉ sắt.
Cùng một hoá học với gói chống ôxy hoá trong bánh trung thu, chỉ khác là ở đây người ta muốn có nhiệt, còn ở kia người ta muốn hút hết ôxy.
Túi sưởi bấm kết tinh dùng lại nhiều lần
Giờ mình nói sang loại túi thú vị nhất. Đó là túi nhựa trong chứa chất lỏng trong suốt và một miếng kim loại nhỏ. Bấm vào miếng kim loại, một đám tinh thể trắng lan ra khắp túi trong vài giây, và túi nóng lên.
Chất lỏng bên trong thường là dung dịch natri axetat quá bão hoà. Quá bão hoà nghĩa là nước đang giữ nhiều muối hơn mức bình thường nó giữ được ở nhiệt độ phòng, một trạng thái không bền, chỉ chờ một mồi để kết tinh. Cú bấm vào miếng kim loại tạo ra những mầm tinh thể đầu tiên.
Khi các phân tử xếp vào mạng tinh thể, chúng giải phóng năng lượng dưới dạng nhiệt. Túi ấm khá lâu trong lúc kết tinh hoàn tất.
Muốn dùng lại, bạn đun túi trong nồi nước sôi cho tinh thể tan hết, rồi để nguội từ từ, không va chạm. Dung dịch lại trở về trạng thái quá bão hoà chờ lần bấm sau. Đây là một trong những thí nghiệm hoá học đẹp nhất mà bạn có thể cầm trong tay.
Chườm sao cho đúng và tránh bỏng
Dù nóng hay lạnh, đừng đặt túi trực tiếp lên da lâu. Luôn bọc qua một lớp khăn mỏng. Chườm lạnh trực tiếp quá lâu có thể gây tổn thương da do lạnh, chườm nóng có thể gây bỏng nhiệt độ thấp, loại bỏng âm thầm vì nhiệt không quá nóng nhưng tiếp xúc nhiều giờ.
Miếng dán giữ nhiệt không nên dán khi ngủ, không dán chồng lên nhau, không dán trực tiếp lên da trừ loại được thiết kế cho việc đó. Người già, trẻ nhỏ, người bị tiểu đường hay giảm cảm giác ở tay chân cần đặc biệt thận trọng vì họ có thể không nhận ra da đang bị bỏng.
Về sơ cứu, chườm lạnh thường được khuyên trong giai đoạn đầu của bong gân, va đập để giảm sưng, chườm từng đợt ngắn có nghỉ. Chườm nóng thường dùng cho đau cơ, cứng cơ mãn tính, không dùng cho chấn thương mới đang sưng. Chấn thương nặng, đau nhiều, biến dạng khớp thì cần đi khám.
Không dùng túi bị rách, phồng, rò rỉ, và cất xa tầm tay trẻ em. Lần tới bóp một túi chườm lạnh trên sân bóng, bạn có thể cảm nhận bằng chính bàn tay mình: nhiệt đang bị hút đi bởi những hạt muối đang tan.
Câu hỏi thường gặp
Túi chườm lạnh tức thì có dùng lại được không?
Không. Muối đã hoà tan hết vào nước, không thể tách lại để thu nhiệt lần nữa. Muốn dùng lại nhiều lần, hãy chọn túi gel để tủ đông.
Miếng dán giữ nhiệt có hại cho sức khoẻ không?
Dùng đúng hướng dẫn thì thường an toàn. Rủi ro chính là bỏng nhiệt độ thấp khi dán quá lâu, dán lúc ngủ hoặc dán trực tiếp lên da nhạy cảm.
Túi sưởi bấm kết tinh có độc không?
Natri axetat là muối khá lành, còn được dùng làm phụ gia thực phẩm. Tuy vậy không nên mở túi ra, và nếu túi rách thì bỏ đi.
Vì sao túi sưởi bấm đôi khi tự kết tinh trong ngăn kéo?
Dung dịch quá bão hoà rất nhạy, một vết xước, một hạt tinh thể còn sót, va chạm mạnh hay trời rất lạnh đều có thể kích hoạt kết tinh. Chỉ cần đun lại là dùng tiếp.
Chườm lạnh hay chườm nóng khi đau bụng kinh?
Nhiều người thấy chườm ấm vùng bụng dưới giúp dễ chịu vì làm giãn cơ. Đau nhiều, bất thường hay kéo dài thì nên đi khám phụ khoa.
