Bạc đen đi vì nó phản ứng với các hợp chất chứa lưu huỳnh có trong không khí, trong mồ hôi, trong trứng, hành tỏi, tạo thành một lớp bạc sunfua màu đen mỏng trên bề mặt. Người xưa dùng bạc thử độc được là vì thạch tín thời đó thường lẫn tạp chất lưu huỳnh, chứ bản thân bạc không nhận ra được chất độc.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Chiếc vòng bạc đeo tay cho bé, đồng xu bạc đánh cảm của bà, đôi đũa bạc trong truyện cung đình, đều gắn với những niềm tin về độc và gió. Tập này mình nhìn chúng bằng hoá học, nhẹ nhàng thôi.
Lớp đen trên bạc là chất gì?
Bạc là kim loại khá trơ, không gỉ trong không khí như sắt, không xanh như đồng. Nhưng nó có một điểm yếu: rất dễ kết hợp với lưu huỳnh.
Trong không khí luôn có một lượng nhỏ khí hiđrô sunfua và các hợp chất lưu huỳnh khác, từ khí thải, cống rãnh, thức ăn. Bạc phản ứng với chúng tạo thành bạc sunfua, một chất màu đen. Lớp này rất mỏng, chỉ vài lớp phân tử là đã thấy ngả vàng, dày thêm thì nâu rồi đen.
Những nguồn lưu huỳnh quanh ta nhiều hơn mình nghĩ: lòng đỏ và lòng trắng trứng, hành, tỏi, mắm tôm, dây chun cao su, len, giấy báo, một số mỹ phẩm và cả mồ hôi người. Thìa bạc ăn trứng luộc đen đi rất nhanh là vì vậy.
Bạc trang sức thường không phải bạc nguyên chất, mà là bạc pha khoảng bảy phần trăm rưỡi đồng cho cứng hơn, hay được gọi là bạc chín hai lăm. Đồng trong hợp kim cũng góp phần làm bạc xỉn màu.
Vì sao người xưa dùng bạc thử độc?
Trong nhiều câu chuyện xưa ở Việt Nam và Trung Hoa, vua chúa dùng đũa bạc, thìa bạc để thử thức ăn có độc hay không. Chất độc nổi tiếng thời đó là thạch tín, tức asen trioxit.
Asen trioxit tinh khiết không làm bạc đổi màu. Nhưng thạch tín thời xưa được làm từ quặng chứa asen và lưu huỳnh, kỹ thuật tinh chế thô sơ nên còn lẫn nhiều hợp chất lưu huỳnh. Chính lưu huỳnh lẫn trong đó làm đũa bạc đen lại.
Như vậy, đũa bạc thật ra là một bộ thử lưu huỳnh, và nó hoạt động được với một loại chất độc cụ thể ở một thời đại cụ thể. Nó không phát hiện được hầu hết các chất độc khác như nhiều loại độc thực vật, độc tố nấm, thuốc trừ sâu.
Ngược lại, một món ăn hoàn toàn vô hại như trứng luộc, canh có hành tỏi, mắm tôm lại có thể làm đũa bạc đen. Nếu tin hoàn toàn vào đũa bạc, người xưa có thể vừa bỏ nhầm món lành vừa ăn nhầm món độc.
Đánh cảm bằng bạc và trứng, đồng bạc đen đi là do đâu?
Giờ mình nói sang một phong tục quen thuộc. Khi bị cảm, nhiều gia đình luộc trứng, bóc lấy lòng trắng, kẹp một đồng bạc hay chiếc nhẫn bạc vào giữa, bọc khăn rồi lăn khắp người. Đồng bạc đen lại, và người ta nói đó là gió độc đã được hút ra.
Về hoá học, bạc đen là do lưu huỳnh. Lòng trắng trứng có protein chứa lưu huỳnh, khi luộc chín và còn nóng sẽ nhả ra khí hiđrô sunfua, đó cũng là mùi trứng luộc đặc trưng. Mồ hôi trên da người đang sốt cũng có thêm hợp chất lưu huỳnh. Bạc gặp chúng thì đen, dù người đó bị cảm hay không.
Bạn có thể tự kiểm chứng nhẹ nhàng: lăn một đồng bạc trong lòng trắng trứng nóng trên tay một người khoẻ mạnh, đồng bạc vẫn có thể đen. Màu đen phản ánh lưu huỳnh, không phản ánh gió.
Cảm giác dễ chịu sau khi lăn trứng ấm có thể đến từ hơi ấm và sự chăm sóc của người thân. Nhưng nếu sốt cao, khó thở, mệt nhiều, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người già, hãy đi khám, đừng dựa vào màu của đồng bạc.
Bạc đen trên tay trẻ có nói lên sức khoẻ không?
Nhiều phụ huynh đeo vòng bạc cho con và quan sát màu vòng. Có người cho rằng vòng đen là con bị nóng trong, bị gió độc, có người lo con nhiễm độc.
Thực tế, tốc độ bạc đen phụ thuộc nhiều yếu tố: lượng mồ hôi, thành phần mồ hôi mỗi người, chế độ ăn, việc bé hay nghịch đất cát, không khí nơi ở, sữa tắm, kem bôi da, và loại bạc. Trẻ ra nhiều mồ hôi về đêm có thể làm vòng đen nhanh hơn, chuyện đó khá bình thường.
Không có bằng chứng khoa học cho thấy màu vòng bạc là công cụ chẩn đoán bệnh. Nếu con có biểu hiện bất thường, hãy đưa con đi khám, đừng đọc vòng bạc thay bác sĩ.
Với trẻ nhỏ, cũng nên lưu ý vòng tay, dây chuyền có thể là vật gây hóc hoặc vướng, và một số trang sức rẻ tiền mạ bạc có thể chứa kim loại khác gây dị ứng da.
Làm sáng bạc tại nhà bằng hoá học
Cách phổ biến là dùng khăn đánh bóng chuyên dụng hoặc kem đánh bạc. Chúng chà mài lớp bạc sunfua đi, nhưng mỗi lần cũng mài đi một chút bạc. Tránh dùng kem đánh răng có hạt mài vì có thể làm xước bề mặt.
Có một cách khéo hơn dùng phản ứng điện hoá. Lót đáy một cái bát chịu nhiệt bằng giấy nhôm, đặt đồ bạc lên trên chạm vào giấy nhôm, rắc một ít baking soda, đổ nước nóng vào cho ngập. Lớp đen sẽ nhạt dần trong vài phút.
Điều xảy ra là nhôm, kim loại hoạt động mạnh hơn bạc, nhường electron để biến bạc sunfua trở lại thành bạc kim loại, còn lưu huỳnh chuyển sang phía nhôm. Bạc không bị mài mất. Bạn có thể ngửi thấy chút mùi trứng thối nhẹ, đó là lưu huỳnh đang thoát ra, nên làm ở nơi thoáng. Cách này không phù hợp với đồ bạc có gắn đá, hay bạc được cố ý làm đen ở các đường hoa văn.
Để bạc lâu đen, cất trong túi kín, tránh để chung với dây chun, hạn chế đeo khi bơi trong hồ nhiều clo hay khi tắm suối nước nóng có lưu huỳnh. Lần tới thấy chiếc vòng của con đen đi, bạn có thể mỉm cười: đó chỉ là bạc đang gặp lưu huỳnh, như nó vẫn gặp từ hàng nghìn năm nay.
Câu hỏi thường gặp
Bạc có diệt được vi khuẩn không?
Ion bạc có tính kháng khuẩn và được dùng trong một số băng gạc, thiết bị y tế. Nhưng chiếc vòng bạc đeo tay không phải là cách phòng bệnh, và không thay được vệ sinh, tiêm chủng hay khám bệnh.
Bạc bị đen có còn là bạc thật không?
Bạc thật rất dễ đen khi gặp lưu huỳnh, nên đen đi không có nghĩa là bạc giả. Ngược lại, đồ mạ bạc lâu ngày có thể bong lớp mạ, lộ kim loại khác bên dưới.
Vì sao có người đeo bạc rất nhanh đen, có người không?
Vì thành phần mồ hôi, lượng mồ hôi, chế độ ăn, môi trường sống và mỹ phẩm mỗi người khác nhau. Đây là khác biệt hoá học bình thường, không phải chỉ dấu bệnh.
Đeo bạc có bị dị ứng không?
Bạc nguyên chất ít gây dị ứng. Dị ứng thường do kim loại pha trộn như niken trong trang sức kém chất lượng. Nếu da đỏ ngứa ở chỗ đeo, nên tháo ra và hỏi bác sĩ da liễu.
Đồ bạc có dùng đựng thức ăn được không?
Bạc dùng làm bát đũa từ lâu và nhìn chung an toàn. Chỉ cần rửa sạch và lưu ý món nhiều lưu huỳnh như trứng, mắm sẽ làm bạc đen nhanh hơn.
