Phần lớn bình xịt muỗi bán phổ biến dùng nhóm hoạt chất gọi là pyrethroid, được tổng hợp phỏng theo chất diệt côn trùng tự nhiên trong một loài hoa cúc. Chúng làm rối loạn dây thần kinh của muỗi đến mức tê liệt. Con người chịu được tốt hơn nhiều nhờ chuyển hoá nhanh, nhưng mèo và cá cảnh thì nhạy cảm hơn hẳn.
Chào bạn, đây là Nhà Hoá Học. Mùa mưa, muỗi vằn và nỗi lo sốt xuất huyết khiến bình xịt muỗi thành vật dụng quen của nhiều nhà. Tập này mình nói nó tác động thế nào và dùng sao cho đúng.
Từ hoa cúc đến bình xịt
Từ lâu, người ta đã biết bột hoa khô của một loài cúc có khả năng diệt côn trùng. Các nhà hoá học sau này tách được những hoạt chất trong hoa, đặt tên chung là pyrethrin.
Pyrethrin tự nhiên diệt côn trùng rất nhanh nhưng có nhược điểm là kém bền, bị ánh sáng và không khí phân huỷ nhanh. Từ cấu trúc của chúng, các nhà hoá học tổng hợp ra một loạt phân tử họ hàng bền hơn, mạnh hơn, gọi chung là pyrethroid. Trên nhãn bình xịt, bạn sẽ thấy những cái tên có đuôi giống nhau như permethrin, cypermethrin, deltamethrin.
Ngoài hoạt chất, bình xịt còn có dung môi để hoà tan, và khí đẩy được nén trong bình, thường là khí dễ cháy. Đó là lý do bình xịt muỗi cũng có biểu tượng ngọn lửa và không được xịt gần bếp lửa hay để nơi nóng.
Nhang muỗi, tấm đuổi muỗi cắm điện, tinh dầu đuổi muỗi bôi da là những dạng khác, mỗi dạng có hoạt chất và cách tác động riêng.
Vì sao diệt được muỗi mà ít hại người?
Dây thần kinh truyền tín hiệu bằng cách mở và đóng những cánh cổng nhỏ cho các hạt natri đi qua màng tế bào. Pyrethroid bám vào những cánh cổng này và giữ chúng mở lâu hơn bình thường. Dây thần kinh của côn trùng phóng tín hiệu liên tục, muỗi bị run, mất phối hợp, rồi tê liệt.
Người và động vật có vú cũng có những cánh cổng tương tự, nhưng có ba lợi thế. Cổng natri của người kém nhạy với pyrethroid hơn của côn trùng. Gan người chuyển hoá và thải pyrethroid khá nhanh. Và thân nhiệt người cao hơn côn trùng, mà pyrethroid lại tác động mạnh hơn ở nhiệt độ thấp.
Nhờ đó, ở liều dùng đúng hướng dẫn, pyrethroid được coi là có độ an toàn khá cao với người. Nhưng không có nghĩa là vô hại. Hít nhiều trong phòng kín có thể gây kích ứng mũi họng, đau đầu, chóng mặt. Dính da có thể gây cảm giác tê rần. Người bị hen có thể lên cơn do dung môi và hạt sương.
Uống nhầm hay tiếp xúc lượng lớn vẫn là ngộ độc, cần gọi cấp cứu một một năm.
Mèo và cá: hai đối tượng rất nhạy cảm
Giờ mình nói về vật nuôi trong nhà. Mèo đặc biệt nhạy cảm với một số pyrethroid, nổi tiếng nhất là permethrin. Lý do là gan mèo thiếu một con đường chuyển hoá mà nhiều loài khác dùng để khử độc chất này. Đã có nhiều ca mèo bị co giật, thậm chí chết vì chủ dùng thuốc trị ve rận dành cho chó có chứa permethrin, hoặc vì mèo tiếp xúc nhiều với chất này.
Cá thì nhạy cảm còn hơn. Pyrethroid cực độc với cá và nhiều sinh vật dưới nước, chỉ một lượng rất nhỏ rơi vào bể cũng đủ gây hại. Đó là lý do nhãn bình xịt thường mang biểu tượng con cá chết.
Ong và nhiều côn trùng có ích khác cũng bị ảnh hưởng, nên không xịt bừa ra ban công trồng hoa.
Khi xịt muỗi, đưa mèo ra khỏi phòng, đậy kín bể cá, tắt máy sục khí để không hút không khí có thuốc vào nước, đóng nắp lồng chim hoặc mang lồng ra ngoài. Đợi phòng thông thoáng hẳn mới đưa vật nuôi trở lại.
Xịt muỗi đúng cách khi nhà có trẻ nhỏ
Đọc nhãn trước khi dùng, vì mỗi sản phẩm có hướng dẫn riêng về lượng xịt và thời gian đóng cửa. Nguyên tắc chung là xịt khi không có người trong phòng, đóng cửa trong khoảng thời gian ghi trên nhãn, rồi mở cửa cho thoáng ít nhất một lúc trước khi người vào lại.
Không xịt trực tiếp lên người, lên giường, gối, chăn, đồ chơi, thức ăn, bát đũa. Cất hoặc che những thứ đó trước khi xịt. Trẻ nhỏ hay bò, ngậm đồ, nên sàn và đồ chơi là nơi trẻ tiếp xúc nhiều nhất.
Không cần xịt mỗi ngày nếu không có muỗi, và không xịt nhiều hơn hướng dẫn với hy vọng diệt sạch hơn. Lượng thừa không làm muỗi chết nhiều hơn bao nhiêu, nhưng làm người hít nhiều hơn.
Với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, màn ngủ vẫn là biện pháp an toàn và hiệu quả nhất. Có thể hỏi bác sĩ nhi về các sản phẩm bôi chống muỗi phù hợp lứa tuổi.
Muỗi kháng thuốc và gốc rễ của chuyện muỗi
Nhiều người thấy càng ngày xịt càng ít ăn thua. Đó có thể không phải tưởng tượng. Ở nhiều nơi trên thế giới, kể cả Việt Nam, các nghiên cứu đã ghi nhận quần thể muỗi kháng pyrethroid. Những con muỗi mang gen giúp chúng chịu thuốc tốt hơn sống sót và sinh sản, dần dần cả quần thể kém nhạy với thuốc.
Xịt nhiều hơn không giải quyết được, chỉ đẩy nhanh quá trình kháng thuốc. Đó là lý do chương trình phòng chống sốt xuất huyết luôn nhấn mạnh việc diệt lăng quăng, bọ gậy, tức diệt muỗi từ khi còn ở dưới nước.
Muỗi vằn đẻ trứng ở những chỗ nước đọng sạch trong nhà và quanh nhà: lọ hoa, chậu cây, khay nước tủ lạnh, lốp xe cũ, chum vại không đậy nắp, chai lọ vứt ngoài sân. Mỗi tuần dọn nước đọng một lần hiệu quả hơn nhiều bình xịt.
Thêm màn cửa, lưới chắn cửa sổ, quần áo dài tay buổi chiều tối. Hoá học là một công cụ, không phải công cụ duy nhất. Tuần này, bạn thử đi một vòng quanh nhà tìm những chỗ nước đọng, có khi bạn sẽ tìm ra nơi đàn muỗi nhà mình được sinh ra.
Câu hỏi thường gặp
Hương muỗi đốt có hại không?
Hương muỗi cháy âm ỉ sinh khói và bụi mịn giống như nhang, cộng thêm hoạt chất diệt muỗi. Đốt trong phòng ngủ kín cả đêm không nên. Nếu dùng, đặt ở nơi thoáng và xa giường.
Tấm đuổi muỗi cắm điện có an toàn hơn bình xịt không?
Tấm cắm điện làm bay hơi chậm một lượng nhỏ hoạt chất, không có khí đẩy và không tạo sương mù. Vẫn nên dùng ở phòng thông thoáng, đúng hướng dẫn, và rút ra khi không cần.
Lỡ xịt muỗi vào mắt thì làm gì?
Rửa mắt ngay bằng nước sạch chảy nhẹ trong nhiều phút. Nếu mắt còn đau, đỏ, nhìn mờ thì đi khám. Mang theo bình xịt để bác sĩ biết hoạt chất.
Tinh dầu sả có đuổi được muỗi không?
Một số tinh dầu có tác dụng đuổi muỗi nhưng thường ngắn, phải bôi lại thường xuyên. Tinh dầu đậm đặc có thể gây kích ứng da, nhất là ở trẻ nhỏ.
Phụ nữ mang thai dùng bình xịt muỗi được không?
Nên hạn chế tiếp xúc trực tiếp, không ở trong phòng khi xịt và thông thoáng kỹ trước khi vào. Câu hỏi cụ thể về sản phẩm nên hỏi bác sĩ sản khoa.
